Дыбыс көздері
Коммерцияға жатпайтын гуманитарлық бастама
«Қазақстанның музыкалық мұрасы» жобасы: үшінші диск және Болат Сарыбаев әлемі
«Қазақстанның музыкалық мұрасы» – «Асыл мұра» тыңдарман аудиториясына жобаның үшінші дискін ұсынады. Бұл жинақтан көрнекті ғалым, аспаптанушы, жинаушы-зерттеуші, мәдениет және қоғам қайраткері Болат Шамғалиұлы Сарыбаевтың (1927–1984) дауысын естисіздер. Ғалым көзі тірі болғанда, 2002 жылы 75 жасқа толар еді.
Дискі мазмұны
Сарыбаевтың сөздері, күйлері, көне аспаптар ансамблінің орындаулары
Тарихи маңызы
Көне аспаптарды жандандыру, ұлттық жадты жаңғырту
Қосымша жазбалар
Дина Нұрпейісова, Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаев
Болат Сарыбаев: ХХ ғасырдағы жаңғыру тұлғасы
Қазақстанның музыкалық мәдениеті саласында Б.Ш. Сарыбаевтың өмірі мен сан-салалы қызметі ХХ ғасырда елеулі орын алады. Көне музыкалық аспаптар мен дәстүрлі қазақ музыкасының жандануы, қайта даму кезеңі оның есімімен тығыз байланысты.
Ол жоғала бастаған көне музыкалық аспаптарды іздестіріп, қалпына келтіріп, зерттеу жүргізіп, бүгінгі ұрпақ кәдесіне ұсынды. Осы арқылы ұлттық мәдениетіміздің өткендегі жарқын тарихын танытты.
Отбасы және алғашқы ықпал
Болат Сарыбаев 1927 жылы белгілі ұстаз, Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының негізін салушылардың бірі Шамғали Харесұлы Сарыбаевтың отбасында дүниеге келді.
Болаттың өмір жолын таңдауға ықпал еткен тұлғалардың бірі – Құрманғазының шәкірті, ұлы домбырашы Дина Нұрпейісова. Ұлы Отан соғысы кезінде ол біраз уақыт Сарыбаевтар үйінде тұрған. Болаттың музыкалық қабілетін байқаған Дина Нұрпейісова:
«Болатжан балам, мына домбыраны сақтап, ойнап үйрен».
Бұл тілек сөз Б.Сарыбаевтың зайыбы М.К. Сарыбаеваның естелігі бойынша хатқа түскен.
Ізденіс, экспедициялар және 20-дан аса аспап
Болат Шамғалиұлы Алматы консерваториясын бітірген соң осы оқу орнында еңбек етті. 1950-жылдардың аяғынан бастап қазақтың ұлттық аспаптарын зерттеу бағытындағы жүйелі жұмысы басталды. Ол кезеңде «қазақтарда тек екі аспап — домбыра мен қобыз ғана болған» деген үстірт пікір кең тараған еді. Сондықтан зерттеуді қайта жаңғырту қажет болды.
Нәтижесінде Б.Сарыбаев жиырмадан аса қазақтың музыкалық аспаптарын тауып, ғылыми айналымға енгізді. Олардың қатарында: шаңқобыз, сыбызғы, саз-сырнай, үскірік, шертер, жетіген және басқа да үлгілер бар.
Далалық дерек: көне көз қариялармен сұхбат
Экспедициялар барысында ол көптеген орындаушылармен және көне көз қариялармен жүздесті. Сирек кездесетін аспап үлгілерін көріп, олардың жасалу жолын ақсақалдардан тыңдап, жазып алып отырды. Б.Сарыбаевтың үйіндегі мұражайдың негізі болған аспаптар коллекциясы осылай құрала бастады.
Вл. Перельманның музей күнделігіндегі бағалауы:
«Б.Сарыбаевтың коллекциясын мемлекеттік мұражайлармен салыстыруға әбден болады. Ал аспаптардың сан-алуан әрі бай болуы жағынан асып та түседі».
Қалпына келтірудің мәні: «дыбысты қайта ояту»
Ғалым еңбегі жаңа, сыры терең бағыттарға бастады: түркі тектес халықтардың ортақ мәдени мұрасы саналатын көне аспаптар туралы нақты деректерді жүйелеп, дәлелдеп жазды. Сондай-ақ ортағасырлық түркі жазбаларынан мәлімет табуға болатынын да көрсетті.
Алайда табысқа жету үшін аспапты тек табу немесе сипаттап жазу жеткіліксіз еді. Ең маңыздысы — оны қалпына келтіріп, үнін шығарып, сол аспаптарда орындалған әуендерді өңдеп, қайта тірілту болды.
Замандас бағасы
«Ол өзінің аспаптары үнінің сүйкімділігімен айналамызды жұмсақ та қоңыр сазымен қоршап, өзгертіп кеткендей».
Ә. Мұхамбетова пікірінен.
Өмірлік еңбек масштабы: бір адамға шаққанда таңғаларлық
Мезгілдік басылымдардағы жүздеген мақалалары, кітаптары, радио мен теледидардағы хабарлары, пластинкаға жазылу, фильм түсіру, ғылыми конференциялар мен концерттерге қатысу, студенттерге дәріс оқу, аспап жасаушы шеберлермен бірлескен жұмыс — осының бәрін бір адамның атқаруы айрықша құбылыс.
Мұражай күнделігіндегі тілек
«Жан байлығы істеген еңбегіңде ғана емес, сол еңбектің нәтижесі халыққа жете алды ма — сонымен өлшенеді. Бұл асыл мұражайды өз көзіммен көріп, ең бастысы құлағыммен естіп, шексіз ризамын… Өзіңізді сақтаңыз, өйткені сіз халыққа өте қажет жансыз».
Дискіде не бар?
Тікелей мұра
- Б.Сарыбаевтың сөйлеген сөздері
- Өзі тартқан күйлер
- Ол басқарған көне аспаптар ансамблінің күй-жырлары
Ұлы орындаушылардан жазбалар
Жинақта қазақтың көрнекті дәстүрлі музыканттары Дина Нұрпейісова, Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаевтардан жазылған шығармаларды да тыңдауға болады.
Қазақстан музыка мәдениеті: жанрлар, мектептер, кәсіби сахна
Дәстүрлі өлең мен әннің тақырыптық жіктелуі
Қазақтың ұлттық өлеңдері музыка мәнері мен жалпы тақырыбына қарай эпикалық, тұрмыстық, балаларға арналған, лирикалық, тарихи, әлеуметтік қарсылыққа байланысты, бақсылық және емдік өлеңдер деп бөлінеді.
Аспаптық шығарманың «бағдарламалығы»
Күй секілді аспаптық шығармалардың бағдарламалық сипаты болады: орындаушы күйді тартпас бұрын оның мазмұнын баяндап, содан кейін орындайды. Ауыл-ауылды аралап өнер көрсеткен әнші, күйші, ақындар дәстүрлі музыка мәдениетінің негізгі таратушылары болды.
ХІХ ғасырдың ортасы – ХХ ғасыр басы: классиктер шоғыры
Музыка өнерінің дамуына ХІХ ғасырдың ортасы мен ХХ ғасырдың басындағы халық әнші-композиторлары және аспапшы-композиторлары зор үлес қосты. Олардың қатарында: Абай Құнанбаев, Біржан сал, Жаяу Мұса, Дәулеткерей, Құрманғазы, Ықлас, Мұхит, Балуан Шолақ, Ақан сері, Тәттімбет, Мәди, Қазанғап, Дина Нұрпейісова, Кенен Әзірбаев және т.б. бар.
Олардың шығармалары өзіндік стилі мен орындаушылық мәнері арқылы қазақтың классикалық музыка қорын құрайды. Халық жоғары дәрежедегі өнер иелеріне «сері» деген атақ берген.
ХХ ғасыр: жанрлық кеңею және кәсіби композиторлық мектеп
ХХ ғасырда қазақ музыка мәдениеті орындаушылықтың жаңа түрлерімен және жанрлармен байыды. Аз уақыт ішінде республика классикалық еуропалық музыканың негізгі жанрларын — опера, симфония, балет, аспаптық концерт, кантата, оратория — игерді. Сонымен бірге жазба дәстүрге негізделген кәсіби композиторлық мектеп қалыптасты.
1930–40 жылдары еуропалық форма мен ұлттық негіздің синтезі нәтижесінде қазақ опера өнерінің классикалық үлгілері дүниеге келді: Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек», А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай», М. Төлебаевтың «Біржан – Сара». Бұл туындылардың драмалық және музыкалық өзегінде қазақ фольклоры мен кәсіби ауызша дәстүр жатыр.
60–70 жылдар: симфония және «симфониялық күй»
1960–70 жылдары республикада симфония жанры қарқынды дамыды. Сол кеңістікте Ғ. Жұбанова мен Қ. Қожамияров симфонияларымен қатар, формасы бойынша классикаға жақын жаңа синтез — «симфониялық күй» қалыптасты. Қазақ монодиялық әуендерін оркестр мен хорға лайықтау ұлттық аудиторияның кең ықыласына ие болды.
Б. Сарыбаевтың еңбегімен қайта қалпына келтірілген аспаптарда ойнайтын «Отырар сазы» фольклорлық-этнографиялық оркестрі халық арасында кең танылды. Оның репертуарында батыр бейнесі, бәйге ырғағы, шексіз дала көрінісі айқын суреттеледі. Ұжымды басқарған дирижер, композитор, домбырашы Н. Тілендиев оркестр үшін қайталанбас тұлға болды.
Институттар, ұжымдар және фестивальдер
Республикада әртүрлі көркемдік бағыттағы ұжымдар жұмыс істейді: Мемлекеттік симфониялық оркестр, Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық аспаптар оркестрі, хор капелласы, ұлттық би ансамбльдері, камералық құрамдар, эстрада және джаз оркестрлері.
Бүгінгі күні Қазақстанда опера және балет театрлары, филармониялар, музыкалық білім беру, ғылыми-зерттеу және мәдени мекемелер белсенді қызмет атқарады. Мәдени өмірде конкурстар мен фестивальдердің орны ерекше: дәстүрлі орындаушылар, вокалистер, ұлттық аспаптар, жас орындаушылар, халықаралық скрипкашылар мен пианистер, балет әртістері конкурстары және дәстүрлі музыка фестивальдері өткізіледі.
Батыс өңірі: жас ұжымдар және орындаушылық дәстүр
Дәулеткерей атындағы халық аспаптары оркестрі
Ә. Құрманғалиев атындағы Батыс Қазақстан облыстық филармониясы жанындағы Дәулеткерей атындағы халық аспаптары оркестрі — Қазақстан бойынша кейінгі кезеңде құрылған жас ұжымдардың бірі. Оркестр 2000 жылы облыс әкімдігінің қолдауымен құрылды.
Ұжымның мақсаты — Ақжайық өңірінің күйшілік дәстүрін жалғастырып қана қоймай, халықтық шығармалармен қатар әлем классиктерінің таңдаулы туындыларын да орындау деңгейіне жету.
Бүгінде оркестр құрамында 50-ден аса кәсіби музыкант еңбек етеді. Репертуарында 200-ден астам шығарма бар: Құрманғазы, Дина, Дәулеткерей, Түркеш, Сейтек, Баламайсан, Махамбет мұраларымен қатар, А. Жұбанов, М. Төлебаев, Е. Брусиловский, Н. Тілендиев және басқа композиторлардың туындылары, сондай-ақ Чайковский, Моцарт, Брамс, Штраус, Хачатурян, Бизе секілді әлем классиктері орын алады.
«Классика» камералық ансамблі
«Классика» камералық ансамблі 1996 жылы құрылды. Құрамында флейтада Владимир Баяндин (жетекші), фортепиано мен клавесинде Альбина Мұсақұлова, гобойда Валерий Пузаткин өнер көрсетеді.
Ұжым XVII–XIX ғасырлар композиторларының камералық-инструменталдық және вокалдық музыкасын насихаттап келеді. Репертуарында Бах, Телеман, Моцарт, Шуберт, Шуман, Римский-Корсаков, Шостакович сияқты авторлармен бірге Абай әндері мен Құрманғазы күйлері де орын алады.
2006 жылы ансамбль Мәскеуде өткен «Қазіргі кезеңнің өнері мен білімі» атты I халықаралық конкурс-фестиваліне қатысып, дипломант атанды.
«Орал сазы» фольклорлық-этнографиялық ансамблі
«Орал сазы» ансамблі 1991 жылы ұлттық музыка аспаптары мен дәстүрлі ән-күйлерді насихаттау мақсатында құрылды. Ансамбль түрлі жылдары Қазақстанның көптеген өңірлерінде, Алматы мен Астанада, сондай-ақ Ресейдің бірқатар қалаларында гастрольдік сапармен өнер көрсетті.
Репертуарында Батыс Қазақстанның төкпе күйлерімен қатар, Сыр өңірі, Арқа, Жетісу, Шығыс Қазақстанның шертпе дәстүрі қамтылған. Сонымен бірге қазақ, орыс, қырғыз, түрік, татар халықтарының әндері және әлемдік классика үлгілері орындалады.
Ансамбльдің ерекшелігі — ұлттық бояуы, сахналық киімі және көне аспаптар палитрасы: домбыра, қобыз, сазсырнай, сырнай, бас қобыз, шертер, тұяқтас, шаңқобыз, қоңырау, сыбызғы және т.б.
Жеке тұлға: Марат Бисенғалиев (қысқаша дерек)
Марат Саметович Бисенғалиев (15 наурыз 1962) — скрипкашы. Алғашқы концертін 9 жасында берді. Қ.Байсейітова атындағы мектепте Н. Петрушевадан тәлім алып, кейін Мәскеу консерваториясында В. Беленький және В. Климов класында білімін жалғастырды.
1988 жылы Лейпцигте Бах атындағы халықаралық конкурстың лауреаты атанды. 1991 жылы Сан-Себастьянда (Испания) Забалета атындағы конкурста бірінші жүлдені және жарқын орындауы үшін арнайы жүлдені иеленді. 2000 жылы «Тарлан» тәуелсіз сыйлығы мен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды.
Ол Naxos және Marco Polo компанияларымен ұзақмерзімді жазба келісімшартын жасап, көптеген классикалық репертуарды жазды. Мендельсон концерттерінің жазбасы (Northern Sinfonia) 1998 жылы Gramophone журналы сауалнамасында «жылдың үздік дискі» ретінде танылды. Elgar жазбалары Gramophone Award және Classic FM рейтингтерінде жоғары бағаланды.
Мәтіндегі дерек осы жерден үзіледі; өмірбаян жалғасы бастапқы материалда толық берілмеген.
Қорытынды ой
Болат Сарыбаевтың еңбегі — мұрағаттағы деректі ғана емес, халық жадындағы дыбысты да қайта тірілткен еңбек. Көне аспаптардың үнін қайта ояту арқылы ол қазақ музыка мәдениетінің терең тамырын көрінетін, естілетін, сезілетін құндылыққа айналдырды. «Асыл мұра» жобасының үшінші дискі — сол жолдың тірі куәсі.