Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 - 1920
Өмір жолы және қалыптасуы
Сұлтанмахмұт Торайғұров 1893 жылдың 28 қазанында қазіргі Павлодар облысы Баянауыл өңірінде, кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Шын аты — Әбубәкір. «Торайғыр» — арғы аталарының есімі.
Анадан ерте айырылған зерек баланың сауатын әкесі алты жасында ашып, 1902–1907 жылдары ауыл молдасына оқуға береді. Сол молдалардың ішінде өлең шығаратын Мұқан да болған. Кейін Баянауылдағы медреседе дәріс алады.
Оның дүниетанымын тереңдетіп, әдебиет пен заманның бағытын шындап танытқан тұлға — 1911 жылы Троицкіден келген жәдит бағытындағы Нұрғали. Ол қазақ және татар тілдеріндегі газет-журналдарды үзбей оқып, 1905 жылдан кейінгі саяси ахуалды күн сайын қадағалап отырған.
Алғашқы шығармалары және ағартушылық ойы
Осы кезеңде Сұлтанмахмұт әдебиетке ден қойып, «Дін», «Оқу» атты алғашқы өлеңдерін жазады. «Кезек қашан келеді» өлеңінен 1905 жылғы оқиғалардың әсері айқын сезіледі: мұнда тап теңсіздігі мен шаруаның азаттығы негізгі тақырыпқа айналған.
Ол Абай мен Тоқай шығармаларымен танысып, орыс мәдениетіне де жақындайды. 1912 жылы Троицкіге барып әртүрлі ғылым салаларын меңгеруге талпынады, алайда татар медресесінде ұзақ оқи алмайды. Соған қарамастан шығармашылыққа ерекше құлшынып, ағартушылық рухтағы «Оқудағы мақсат не?», «Зарлау», «Анау-мынау» секілді өлеңдерін жазады.
Негізгі түйін
Оқу — тілмаш, болыс болу үшін емес, халықты мәдениетке жеткізу үшін қажет.
Көркемдік бағдар
Ағартушылық пен қоғамдық ойға қызмет ететін поэзияға бет бұру.
«Айқап», қоғамдық көзқарас және ірі шығармалары
1913–1914 жылдардың қысында ақынның дерті асқынып, денсаулығы әлсірей түседі. Сол тұста ол Троицкідегі «Айқап» журналында хатшы болып қызмет атқарып, қоғамдық-саяси көзқарасын нығайтады. Журнал бетінде өлеңдері мен мақалалары жарияланып, жазушы ретінде танылады.
«Айқап» көтерген мәселелер
- Ұлт тілі мен ұлт әдебиетін қолдау
- Әйел теңдігі идеясын көтеру
- Прогреске үндеу, би-болыс пен ұлықтардың озбырлығын сынау
1914 жылдың жазында ақын өкпе ауруын емдету үшін Баянауылға оралып, ағартушылық бағыттағы «Шоқ» серіктігін ашуды көздейді. Бірақ жергілікті феодалдар жер бермей, бастаманың жолы кесілді.
Осы жылдары ол «Кім жазықты?», «Қамар сұлу» романдарын бастап, Шарманның музасына арнап «Бір адамға» өлеңін жазады. 1914 жылдың күзінде Семейде орысша оқуға түсуге талпынып, денсаулығы көтермеген соң елге қайтады. 1916 жылға дейін Қотанқарағай мен Тарбағатай өңірлерінде мұғалім болып қызмет етеді.
1916 жылдың аяқ шенінде Томскіде 5–6 ай шамасында орысша білім алып, орыс әдебиетімен тереңірек танысады. Ақпан революциясынан кейін Семейдегі «Абай» журналының жұмысына араласып, 1918 жылдың наурызында туған еліне қайта оралады.
Соңғы жылдары және қайтыс болуы
1919 жылдың соңында Қызыл Армия Сібірде Колчак әскерін ығыстырғаннан кейін, Сұлтанмахмұт 2–3 ай көлемінде кеңестік жұмысқа да араласады. Алайда денсаулығы күрт нашарлап, 1920 жылдың 21 мамырында көкірек ауруынан қайтыс болады. Ол кезде ақын небәрі 27 жаста еді. Бейіті — Баянауылда.
Шығармашылық кезеңдері және әдеби әдісі
1) 1912–1916: Ағартушы-демократ, сыншыл реалист
Бұл кезеңде ол көзқарасы жағынан ағартушы-демократ, ал әдеби әдісі тұрғысынан сыншыл реалист болды. Негізгі нысана — феодалдық қайшылықтар, ескіліктің түрлі көріністері және әлеуметтік теңсіздік.
Аталған шығармалар мен бағыттар
- Реалистік романдар: «Қамар сұлу», «Кім жазықты?»
- Әйел теңсіздігі тақырыбындағы көркем әңгімелер: «Ауырмай есімнен жаңылғаным», «Өлеңмен жазылмақ болған драманың материалы»
- Әділет пен прогрессті жақтайтын саяси-әдеби мақалалар
2) 1917–1918 (ақпанға дейін): Ақпан революциясына үміт
Бұл аралықта ол Ақпан революциясын шынайы бостандық әкеледі деп қабылдап, сол кезеңде туған кейбір ұрандарға сенім артты. Алайда жұмысшы мен шаруа жасаған төңкерістің нәтижесі уақыт өте буржуазия билігінің қолына ауысып, социалистік революция жолындағы күрес күшейе түсті.
3) 1918 (ақпаннан) – 1920: Сыншыл реализмге қайта оралу
Ақын сыншыл реализм арнасына қайта түсіп, ең басты туындыларын береді. Еңбекші халықтың азаттық күресін бейнелейтін идеялық жаңашыл саяси өлеңдер жазады.
Поэмалар
- «Адасқан өмір» (1918)
- «Кедей» (1919)
Саяси өлеңдер
- «Дауылдағы әбігер»
- «Өңім бе, түсім бе?»
- «Ғайса кім?»
Әдебиеттегі орны
Сұлтанмахмұт Торайғұров — ХХ ғасыр басында әдебиетке келген ағартушы-демократ жазушы. Оның негізгі әдеби әдісі — сыншыл реализм. Бай лирикасы мен «Кім жазықты?», «Қамар сұлу» романдары арқылы феодалдық ескілікті сынаса, «Кедей», «Адасқан өмір» поэмаларында капитализм қайшылығын да мінейді.
Қазақ әдебиетінде ол Абайдан кейін көрінген ірі ойшыл әрі суреткер саналады. Революция алдындағы көркем әдебиетті дамытудағы еңбегі — айрықша.