Қазақтың қысқаша тарихы

Ысмағыл мырза, Жүсіп мырза және екі бағытқа бөліну

Ноғай билеушілерінің бірі Ысмағыл мырза ішкі қырқыс барысында өз ағасы Жүсіп мырзаны өлтірді. Жүсіптің ұлдары Ысмағылға қарсы шығып, Орда ішінде екі топ қалыптасты:

• Ысмағыл тобы — Мәскеу княздығына қосылуды жақтады.

• Қарсы топ — Қазақ хандығына жақындауды ұстанды.

Осы ахуалды пайдаланған Хақназар Ноғай Ордасының көптеген ұлыстарын өзіне қаратты. 1557 жылы Ысмағыл мырза орыс патшасы IV Иванға: «Туыстарым қазір Жайықтың арғы бетінде қалып қойып, қазақ патшасына қосылып кетті», — деп шағымданғаны туралы дерек айтылады.

1569 жылғы қақтығыстар және тарихи салдар

Хақназар хан Ноғай ұлыстарын қосып алумен шектелмей, Ысмағылға еріп батысқа ауған ноғайларға қарсы жорықтар жасап, ықпалын кеңейтуге ұмтылды. Орыс елшісі Семен Мальцовтың мәліметіне қарағанда, 1569 жылы Хақназар хан, Шығай сұлтан және Шалым сұлтан жасақтары ноғайларға қарсы ұрысқа шыққан.

Бұл жеңістер Қазақ хандығының жерін кеңейтіп, күш-қуаты мен беделін арттырды. Деректемелерде Хақназарды «қазақ пен ноғайға хан» деп атаған мәліметтер кездеседі.

Әдебиеттің сипаты және сақталуы

Ноғайлы дәуірінің әдебиеті — XIV–XVI ғасырларда «ноғай» атанған тайпалардың мәдени мұрасы. Оны Алтын Орда кезеңіндегі ноғай-қазақ әдебиеті деп те қарастыруға болады. Алтын Орда ыдырағаннан кейін түркі-моңғол ру-тайпаларының көптеген шағын одақтары құрылып, ортақ мәдени кеңістік біртіндеп жіктеле бастады.

Сол кезеңнің фольклоры, ақын-жыраулар поэзиясы, шежірелер, қисса-дастандар және көне жазба ескерткіштер кейін қазақ әдебиетінің алтын қорына еніп, бір бөлігі қайта жырланып, өңделіп, ұрпақ жадында сақталды. Көптеген өзге туыс халықтарда бұл мұра толық күйінде сақталмай, үзінді-жұрнақтары ғана жеткені айтылады.

Эпос пен ертегі-аңыздардағы ноғайлы ізі

Ноғайлы дәуірімен байланысты мұралардың қатарында «Ер Төстік», «Жиренше шешен», «Алдар көсе» секілді ертегі-аңыздар, сондай-ақ «Алпамыс», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр», «Ер Тарғын», «Ер Қосай», «Едіге», «Қырымның қырық батыры» тәрізді эпостық жырлар бар. Бұл жырлардың кейіпкерлері жиі түрде «ноғайлы батыры», «қалың ноғайлы елі» контексінде таныстырылады.

Уақыт өте келе ноғайлы бірлестіктері бөлшектенген кезде әр өңірдің жыршылары мәтіндерді өз ортасына лайықтап қайта жырлаған. Соның нәтижесінде бірқатар туындылар түрлі халықтардың рухани қазынасына айналды.

Жыраулар поэзиясы: ортақ дәстүрдің өзегі

Ноғайлы дәуіріне жататын ең құнарлы арналардың бірі — жыраулар мен ақындар мұрасы. Ел аузындағы аңыз-әңгімелерде Сыпыра жырау, Асан қайғы, Жиренше шешен, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз секілді тұлғалардың ноғайлы ортамен байланысы жиі аталады. Жыраулар толғауларында «Ноғайлының ауыр жұрт», «он сан ноғай бөлген күн», «ноғайдан қазақ бөлініп, үш жүз болып тараған» сияқты тарихи жадыны сақтаған жолдар ұшырасады.

Бұл деректер XIV–XVI ғасырлардағы қазақ поэзиясының бір бөлігі ноғайлы дәуірі әдебиетімен тұтасып жатқанын аңғартады.

Қисса, дастан, шежіре және аударма дәстүрі

Ноғайлы дәуірінде қисса-дастандар, шежірелер, дидактикалық туындылар және тәржімалық әдебиет те кең тарады. Шығыс классиктері — Фирдоуси, Низами, Науаи, Сағди сияқты авторлардың дастандары мен ғазелдері ықпал етіп, аударма арқылы «Гүлстан», «Бустан», «Рүстем дастан» тәрізді шығармалар ел арасына жайылды.

Жалпы алғанда, Ноғайлы дәуірінің әдебиеті — бір кезеңде «ноғайлы» аталған туыс түркі қауымдарының ортақ мұрасы. Оның негізгі мұрагерлерінің бірі — қазақ халқы; бұл қабаттағы әдеби үлгілер қазақ арасында салыстырмалы түрде кеңірек әрі толығырақ сақталған.