Сыртқы экономикалық байланыстар жүйесіндегі қаржы.
Нарыққа көшу және ашық экономиканың логикасы
Нарыққа көшу өзара байланысты, бәсекеге қабілетті және дүниежүзілік экономикамен қатар дамитын ашық экономика жағдайында халықаралық экономикалық байланыстарды кеңейтуді талап етеді. Сыртқы экономикалық қызмет мемлекеттің, жеке және заңды тұлғалардың шетелдік әріптестермен және халықаралық қаржы-кредит институттарымен сауда, кредит, инвестиция, борыш, есеп айырысу, трансферт және өзге де операциялар арқылы қатысуынан туындайтын кең ауқымды қатынастарды қамтиды.
Бұл байланыстар Қазақстанның дүниежүзілік экономикаға ықпалдасуын (интеграциясын) жүзеге асырудың экономикалық құралы ретінде қызмет етеді. Халықаралық экономикалық қатынастар кеңістігінде қалыптасатын қаржы механизмі халықаралық ынтымақтастық саласында мемлекеттік қаржы саясатын іске асырудың маңызды тетігі болып саналады.
Сыртқы экономикалық қызмет қаржысының ерекшелігі
Нақты белгісі
Сыртқы экономикалық қызметтің қаржысы ресурстардың тек ұлттық валютада ғана емес, сондай-ақ шетел валютасында да қалыптасуымен ерекшеленеді. Қаржы қатынастары ұлттық экономиканың шекарасынан шығып, халықаралық ықпалдастық үдерістерін тереңдетуге ықпал етеді.
Қаржының рөлі: үш бағыт
- халықаралық ынтымақтастықтың әртүрлі бағыттарын қаржыландыру үшін қаржы көздерін іздестіру және ресурстарды жұмылдыру;
- халықаралық ықпалдастық үдерістерін реттеу;
- халықаралық қатынастардың әрбір түрін және олардың тікелей қатысушыларын ынталандыру.
Халықаралық қаржы институттарымен ықпалдастық
Қазақстанда нарықтық реформаларды табысты жүзеге асыру үшін Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, Еуропалық қайта құру және даму банкі, Ислам даму банкі, Азия даму банкі секілді беделді халықаралық қаржы институттарымен және өзге де халықаралық қаржы ұйымдарымен іс-әрекетті үйлестірудің маңызы зор.
Мүшелік және міндеттемелер
Қазақстан бүгінде әлемдегі 80 халықаралық ұйымға мүше, олардың 61-і бойынша қаржылық міндеттемелер қарастырылған. Республика мүшелік жарналарды, сондай-ақ борыштық операциялар мен мәмілелер бойынша қажетті төлемдерді жүзеге асырады.
Берешек туралы ескерту
1992 жылдан бергі кезеңде Қазақстанның халықаралық ұйымдар алдындағы берешегі 21 млн АҚШ долларына дейін жеткені атап өтіледі.
Инвестициялар, рейтингтер және экономикалық ашықтық
1993–2002 жылдар аралығында Қазақстан экономикасына 21 млрд АҚШ долларынан астам тікелей шетел инвестициясы тартылды. Бұл жан басына шаққанда шамамен 1,5 мың доллар деңгейіне жуық көрсеткіш. Жыл сайынғы тікелей шетел инвестицияларының көлемі 2,8 млрд АҚШ долларын (ІЖӨ-нің 12,3%-ы) құрады.
Сараптамалық бағалаулар бойынша Орталық Азияға келген тікелей шетел инвестицияларының 80%-дан астамын Қазақстан экономикасы өзіне тартып отыр. Дүниежүзілік банк Қазақстанды инвестициялар үшін тартымды 20 елдің қатарына енгізді. Сонымен қатар халықаралық Moody’s Investors Service рейтинг агенттігі Қазақстанға қаржыландыру мен инвестициялау бойынша жаңа, жоғары рейтинг берді.
Сауда құрылымы және төлем балансы тәуекелдері
Импорттың негізгі баптары
- машиналар, құрал-жабдықтар, көлік құралдары, аспаптар;
- химия өнімдері, пластмассалар, каучук;
- минералдық өнімдер;
- асыл емес металдар және оларды өндіруге арналған шикізат;
- өзге де тауар топтары.
Экспорттың импорттан асуы: екі қыр
Макроэкономикалық теорияда экспорттың импорттан басым болуы ұлттық экономиканың дамуына қолайлы фактор ретінде қарастырылады. Бұл жағдай, әсіресе сауда балансының үлесі жоғары болғанда, төлем балансының оң сальдосын қалыптастыруы мүмкін.
Дегенмен ұзақ мерзімде импортты негізінен экспорттық валюталық түсімдер есебінен қаржыландыру төлем балансының пассивін теңестіруге арналған ресми валюталық резервтердің сарқылуына әкелуі ықтимал. Төлем балансының тұрақты әрі ұзақ тапшылығы экономиканы күрделі қайта құрылымдауды, сауда тосқауылдары мен өзге шектеулерді енгізуді қажет етуі мүмкін және ұлттық валютаның құнсыздануына, сыртқы берешектің өсуіне соқтырады.
Негізгі сауда әріптестері
Экспорт-импорт операцияларын жүргізуде республиканың негізгі әріптестері жақын шетелдер және дамыған индустриялық елдер болып отыр.
Инвесторлар, кредиттер және туризм
Капитал тартудың мәні
Сыртқы экономикалық қызметтің маңызды аспектілерінің бірі — шетел инвесторларының қатысуы және кредиттер тарту. Бұл қаражаттар сырттан келетін қаржы ағындарының тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұрынғы кеңестік кеңістікте инвестиция көлемі бойынша Қазақстанның алдыңғы қатарда болуы да осыны айғақтайды.
Туризм: экономика мен ортаға әсер ететін кешенді фактор
Туризм көптеген елдер үшін экономикаға да, қоршаған ортаға да ықпал ететін маңызды әрі кешенді фактор саналады. Қазақстанда туризмді дамыту экономикалық өсімге үлес қосуға тиіс бағыт ретінде заңнамалық түрде бекітілген.
Соңғы жылдары шетелден келетін туристерді ынталандыру бойынша бірқатар шаралар іске асырылды: туристік қызмет көрсету экспортына салынатын қосылған құн салығы алынып тасталды, ал туроператорлық қызметті жүзеге асыратын туристік ұйымдарға мемлекеттік қолдау көрсету «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» заңмен бекітілді.
Дипломатиялық қатысу және сыртқы инфрақұрылым
Шетелдегі өкілдіктерді қаржыландыру
Елшіліктерді, консулдықтарды және өзге де қызметтерді ұстау, олардың жұмысын қаржыландыру — қазіргі кезеңдегі сыртқы экономикалық байланыстардың маңызды бағыттарының бірі.
Тәуелсіз дамудың он жылында Қазақстан дипломатиясы Президенттің тікелей басшылығымен жүйелі түрде дамып, мемлекеттің әлемдік қауымдастықта лайықты орын алуына қызмет етті. Осы кезеңде Қазақстан 121 елмен дипломатиялық қатынас орнатты.
Халықаралық ұйымдар
Қазақстанның БҰҰ, ЮНЕСКО, ЕҚЫҰ секілді ұйымдарды қоса алғанда, 64 халықаралық ұйымда өкілдігі бар.
Шетелдегі мекемелер желісі
Шет елдерде Қазақстанның 50 мекемесі жұмыс істейді: 32 елшілік, 4 тұрақты өкілдік, 2 дипломатиялық миссия, 3 бас консулдық, 10 консулдық және 1 төлқұжат-виза қызметі. Көптеген елдерде Қазақстан елшілері қосымша елшілік қызмет атқарады.
Валюталық реттеу және басқару жүйесі
Сыртқы экономикалық қызметтің қалыпты жүзеге асуы үшін дамыған сыртқы экономикалық инфрақұрылым қажет. Осы мақсатта Үкіметтің, Қаржы министрлігінің, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің, Ұлттық Банктің құрылымдарында сыртқы байланыстарды басқару органдары құрылды. Валюталық операцияларға лицензиясы бар коммерциялық банктердің желісі және мамандандырылған тауар биржалары жұмыс істейді.
Негізгі функция: валюталық қатынастарды реттеу
Валюталық реттеу — нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және бекіту, ақпарат жинау, валюта заңнамасының сақталуын бақылау, сондай-ақ заңда көзделген санкцияларды қолдану жүйесі. Қазақстан Республикасының Үкіметі, Ұлттық Банкі және Қаржы министрлігі заңдарға сәйкес валюталық реттеу органдары болып табылады. Үкімет және өзге мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде валюталық реттеуді жүзеге асырады.
Сонымен бірге валюталық бақылау жүргізіледі: бұл функцияны уәкілетті банктер мен уәкілетті бейбанктік қаржы ұйымдары да орындай алады. Оларға берілген лицензияларға сәйкес операциялар жүргізу кезінде валюта заңнамасының сақталуын бақылау міндеті жүктеледі.
Қорытынды мәселе: сыртта объектілер салу тәжірибесінің шектеулілігі
Дамыған елдер экономикасында сыртқы экономикалық қызметтің маңызды құрамдас бөлігі — шет елдерде өнеркәсіптік, азаматтық, көлік және басқа да объектілер салу. Алайда Қазақстанда бұл бағыт қаржылық, материалдық және техникалық ресурстардың жеткіліксіздігіне байланысты іс жүзінде өте шектеулі деңгейде қалып отыр.