Социалистік тәрбиенің басты міндеті

Қоғамда жүріп жатқан әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер білім беру ісін, соның ішінде жеке тұлғаны қалыптастыру мәселесін түбегейлі қайта қарауды талап етеді. Бұл үдеріс өткеніміздің тарихи тамырын жаңғыртып, болашақтың өркендеуіне жол ашады. Өйткені ұлт тағдыры, халықтың әл-ауқатының артуы жас ұрпақтың білім деңгейіне, мәдениетіне, өмірлік таңдауларды дұрыс жасауына және қоғамдық қатынастарға бейімделуіне тікелей байланысты.

Осы талаптарға сай білім беру саласының көпнұсқалы және көпдеңгейлі ерекшеліктерін ескере отырып, ұлттық тарихи дамуды, соның ішінде білім беру жүйесінің сапалық артуын және Қазақстан педагогика тарихының ұлттық мұрасын зерттеп, тәжірибеде қолдану қажет. Ұлттық тарих пен мәдени мұра мәселелерін сөз еткенде, ауылдық және аймақтық білім беру жүйесі мен мектептері ең өзекті бағыттардың бірі ретінде алдыңғы қатарға шығады.

Қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдай аймақтық білім берудің құрылымы мен бағыт-бағдарын, өткені мен бүгінін, болашағын жүйелі түрде айқындамайынша, білім беру жүйесін ізгілендіру, әлемдік өркениет талаптарына жауап беру, табиғи және мәдени үйлесімді тұлға қалыптастыру, оны бүгінгі қоғамға бейімдеу, сондай-ақ оқу-тәрбие жұмысының тиімді түрлері мен әдістерін таңдап енгізу мүмкін еместігін көрсетіп отыр.

Осы мәселенің бір шешімі ретінде Ыбырай Алтынсариннің ұлттық білім моделіне ұқсас педагогикалық жүйесіндегі тұлға қалыптастыру тетіктерін зерттеу ғылым үшін де, тәжірибе үшін де маңызды. Ұлы ағартушының ұлттық негіздегі өнегелі, мәдениеті жоғары тұлға тәрбиелеу идеяларын бүгінгі мектеп тәжірибесіне бейімдеу арқылы оқу-тәрбие үдерісін байытуға мүмкіндік бар.

Соңғы жылдары жеке адамдардың бай тәжірибесіне сүйенген озық нәтижелер білім беруді жаңартудың тұғырнамалық негізіне айналды. Жаңа ғасыр ұлттық білім жүйесін заман талабына және әлеуметтік сұранысқа сай зерттеуді нақты міндет ретінде алға қойып отыр.

Қазақстанның білім кеңістігінде бәсекеге қабілетті, жан-жақты тұлғаны тәрбиелеу — оқыту мен білім берудің басты міндеті. Дегенмен ғылыми әдебиеттер мен зерттеу жұмыстарын саралау барысында Ы. Алтынсариннің педагогикалық қызметіндегі тұлғаны қоғамға бейімдеу мәселесі әлі де толық жүйеленіп, жан-жақты зерттелмегені байқалады. Бұл жайт тақырыптың өзектілігін нақтылай түседі.

Қоғамдағы өзгерістер халқымыздың бойындағы асыл қасиеттердің жаңғыруына ықпал етіп, қазақ даласындағы ой-пікірдің көрегендігі мен зерделілігін айқындай түсуде. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстандағы алғашқы білім жүйесінің негізін қалаған Ыбырай Алтынсариннің еңбектері мен педагогикалық жүйесі жаңа ұлттық негіздегі парадигма қалыптастыруда ерекше мәнге ие.

Сонымен бірге Ыбырай тұлғасына қатысты тарихи кезеңдерде әртүрлі, тіпті қарама-қайшы пікірлердің (шоқынды атануы, атеист деуі және т.б.) айтылғаны белгілі. Сондықтан ағартушының көрегендігін, зиялылығын және ұлттық болмысқа адалдығын фактілер арқылы ашып көрсету — оның педагогикалық жүйесіндегі тұлғаны қоғамға бейімдеу идеясының бүгінгі күндегі маңызын күшейтеді.

Егемендік алған бүгінгі кезеңде ұлттық ояну, өзін-өзі тану, тарихи-мәдени мұралар мен әдет-ғұрыптың қайта жаңғыруы қоғамға байыппен қарап, алдағы мақсат-міндеттерді айқындауға мүмкіндік берді. Бұл үдерісте елдің дербестігі мен тұрақты дамуының негізгі шарты — оқу-білім екені күмән тудырмайды.

Ыбырай Алтынсарин — ағартушы, ұстаз, тарихшы, фольклоршы-этнограф, тіл жанашыры, алғашқы оқулықтардың авторы әрі халық ағарту ісінің шебер ұйымдастырушысы. Бір сөзбен айтқанда, «сегіз қырлы, бір сырлы» дарын иесі.

Ыбырай өз идеясын іске асыру барысында екі түрлі кертартпа қысыммен бетпе-бет келді: бір жағынан — діни оқу үлгілерінің біржақты үстемдігі, екінші жағынан — патша өкіметінің отарлау және миссионерлік саясатынан туындаған қысым. Миссионерлік бағыт қазақ жастарын орысша оқыта отырып, тілінен, дінінен, салт-дәстүрінен ажыратуды көздеді. Ал Ыбырай, керісінше, білімді ұлттық болмыспен үйлестіре дамытудың жолын іздеді.

Ол әлем әдебиетінің классиктерін өздігінен оқып, білім көкжиегін кеңейтті. Ең бастысы — халыққа қажетті байлық та, бақ та, жақсылық та білім арқылы келетінін өмір бойы насихат етті.

Ыбырай Алтынсариннің мұрасы — мазмұны бай, жанры алуан рухани қазына. Оның шығармаларының өзегінде халықтық педагогикаға сүйенген тәрбие қағидалары жатыр. Ол бала тәрбиесіне қатысты сан қырлы ойды мектеп тәжірибесіне енгізуге талпынды.

Бүгінгі тәрбие жұмысында жиі айтылатын имандылық, инабаттылық, үлкенге құрмет, кішіге ізет секілді құндылықтарды күшейту үшін Ыбырай мұрасын өмірмен байланыстыра пайдалану маңызды. Тұлғаны әрекет арқылы тәрбиелеу, білімді тек ақпарат ретінде емес, мінез-құлық пен жауапкершілік мәдениетіне айналдыру — ағартушы көзқарасының өзекті тұсы.