Көмір өнеркәсібі
Оқу-әдістемелік кешен: «Дүниежүзілік шаруашылық географиясы»
Төмендегі глоссарий халықаралық ұйымдар мен негізгі ұғымдарды қысқа әрі мазмұнды түрде түсіндіреді. Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді және құрылымы оқуға ыңғайлы етіп реттелді.
Глоссарий
Халықаралық ұйымдар, олардың мақсаттары, құрылымы және қызмет бағыттары.
Атом энергиясы жөніндегі агенттік (Қазақстан)
Атом энергиясы жөніндегі агенттік — атом энергиясын пайдалану және ядролық қаруды таратпау жөніндегі мемлекеттік саясатты іске асыратын басқару органы. Агенттік ҚР Президентінің 1992 жылғы 15 мамырдағы Жарлығымен құрылды.
- Ядролық қызметке қатысты өтініштерді қарап, лицензия береді.
- Лицензиялық талаптардың сақталуын мемлекеттік бақылауға алады; міндетті құжаттар тізбесін бекітеді; қағидалар мен принциптерді айқындайды.
- Меншік түрі мен ведомстволық бағыныштылығына қарамастан заңды тұлғалар мен азаматтардың әрекетін қадағалайды.
- Ядролық қауіпсіздік және таратпау режимін қамтамасыз ету бойынша халықаралық міндеттемелерді үйлестіреді; МАГАТЭ-мен өзара іс-қимылды жүзеге асырады.
- Арнаулы бейядролық материалдар мен ядролық технологиялардың экспорт-импортына мемлекеттік бақылау орнатады.
ФАО — БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы
ФАО (Food and Agriculture Organization) — БҰҰ-ның азық-түлік ресурстары мен ауыл шаруашылығының дамуына қатысты мәселелермен айналысатын арнайы мекемесі. 1945 жылдан бері жұмыс істейді. Штаб-пәтері — Рим қаласында.
1990 жылы ФАО ғарыштық түсірілімдерді пайдалана отырып, 62 елдегі тропиктік ылғалды ормандарды есепке алды. Нәтижесінде орман аумағы 1,2 млрд гектардан асатыны анықталды.
ЮНЕСКО — БҰҰ-ның Білім, ғылым және мәдениет ұйымы
ЮНЕСКО (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — білім, ғылым және мәдениет салаларындағы халықаралық ынтымақтастықты дамытатын БҰҰ-ның мамандандырылған ұйымы. 1945 жылғы 16 қарашада құрылды. Штаб-пәтері — Париж (Франция).
Негізгі мақсат
Елдердің білім, ғылым және мәдениет салаларындағы ынтымақтастығын нығайту арқылы бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау; адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды барлық халықтарға тең қамтамасыз ету.
Ауқымы
Әлем бойынша ондаған бюро мен бөлімше жұмыс істейді. Қазіргі таңда ұйымға 193 мемлекет мүше.
ЮНЕСКО-ның негізгі функциялары
- Болашаққа қажетті білім, ғылым, мәдениет және коммуникация формаларын зерттеу.
- Ғылыми зерттеу нәтижелерін таныту, алмасу және тарату.
- Халықаралық актілерді дайындау және қабылдау арқылы заңнамалық ұсынымдар әзірлеу.
- Мүше мемлекеттерге сараптамалық қолдау және техникалық ынтымақтастық ұсыну.
- Арнайы ақпарат алмасуды ұйымдастыру.
Маңызды құжат
1972 жылы ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мәдени және табиғи мұраларды қорғау туралы конвенцияны қабылдады (1975 жылы күшіне енді). Қазіргі таңда ол көптеген елдерде ратификацияланған.
Мүшелік туралы толық тізім (қысқартылған түрде)
Бастапқы мәтінде ЮНЕСКО-ға мүше және серіктес мүше елдердің өте ұзақ тізімі берілген. Бұл блог-пост пішімінде оқылымдылықты сақтау үшін тізім толық берілмеді.
Нақтылау: ЮНЕСКО-ға 193 мемлекет мүше, сондай-ақ серіктес мүше аумақтар бар.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ / WHO)
ДДСҰ (World Health Organization) — 1946 жылы БҰҰ жанынан құрылған халықаралық медициналық ұйым. Негізгі мақсаты — жер шарындағы барлық халықтардың денсаулығын жақсартуға қол жеткізу. ДДСҰ жарғысы қабылданған күн — 1948 жылғы 7 сәуір — Дүниежүзілік денсаулық күні ретінде аталып өтеді.
Басқару құрылымы
- Жоғары органы — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясы.
- Атқарушы әкімшілік органы — Хатшылық (штаб-пәтері Женева, Швейцария).
- Бас директор 5 жылға тағайындалады.
Қазақстанның мүшелігі
Қазақстан Республикасы ДДСҰ-ға 1992 жылғы 19 тамызда мүше болып қабылданды (Еуропалық аймақтық ұйым құрамында).
Негізгі қызмет бағыттары
- Жұқпалы және жұқпалы емес аурулардың алдын алу және олармен күрес.
- Денсаулық сақтау жүйелерін дамытуға қолдау көрсету.
- Медицина кадрларын даярлау.
- Медицина статистикасын халықаралық деңгейде жүйелеу және тарату.
- Дәрілік препараттардың қауіпсіздігі мен сапасын бақылауға жәрдемдесу.
- Медициналық зерттеулерді қолдау.
Тарихи мысал
1978 жылы ДДСҰ мен ЮНИСЕФ ұйымдастырған Алматы халықаралық конференциясында алғашқы медициналық-санитариялық көмек қағидаларын айқындаған «Алматы декларациясы» қабылданды.
Денсаулық және қоршаған орта
ДДСҰ қызметінің бір бағыты — қоршаған ортаның денсаулыққа әсерін бағалау және басқару: химиялық заттарды қауіпсіз пайдалану, ластануды бақылау, радиоактивті сәулеленуден қорғау, климат өзгерісінің денсаулыққа ықпалын талдау.
Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (МЭЕҰ / OPEC)
Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (OPEC) — табысының негізгі көзі мұнай мен мұнай өнімдерін өндіру және экспорттау болып табылатын мемлекеттердің халықаралық ұйымы. Ұйым мұнайды экспорттау саласындағы саясатты үйлестіру үшін құрылған.
Қалыптасу тарихы
Алғашқы үйлестіру қадамдары 1949 жылы Венесуэлланың бастамасымен жасалды. 1960 жылғы қыркүйекте Бағдад конференциясында ұйым құру туралы шешім қабылданып, оған Венесуэлла, Ирак, Иран, Кувейт және Сауд Арабиясы қатысып, негізін қалаушылар болды.
Штаб-пәтері
Бастапқыда Женевада (Швейцария) орналасып, 1965 жылдан бері Венада (Австрия) жұмыс істейді.
Мүшелік қағидасы
Мұнай экспорттаушы мемлекет ұйымға өтініш беріп, өзге мүшелердің төрттен үшінің қолдауына ие болған жағдайда (негізін қалаушылар қарсы болмаған кезде) мүше бола алады.
Кейбір елдер әр кезеңде ұйым құрамында болған: мысалы, Эквадор (1973–1992), Габон (1975–1995).
Африка Бірлігі Ұйымы
Африка Бірлігі Ұйымы — Африканың 50-ден астам елін біріктіретін ұйым. 1963 жылғы мамырда Аддис-Абебада (Эфиопия) құрылған.
Негізгі мақсаттары
- Жаңартылған отаршылдыққа қарсы тұру.
- Африка елдерінің саяси және экономикалық ынтымақтастығын дамыту.
- Тәуелсіздік пен аумақтық тұтастықты қорғау.
- Сыртқы саясат, экономика және мәдениет салаларында келісілген іс-қимыл жүргізу.
Жоғары органы — мемлекеттер мен үкімет басшыларының Ассамблеясы (жылына бір рет). Атқарушы органы — сыртқы істер министрлері кеңесі (жылына екі рет). Штаб-пәтері — Аддис-Абеба.
Экстенсивті және интенсивті өндіріс
Экстенсивті өндіріс
Өнім көлемін негізінен өндіріс ауқымын ұлғайту арқылы арттыру: егістік жерді кеңейту, мал басын көбейту және т.б.
Интенсивті өндіріс
Өнім көлемін өнімділікті арттыру арқылы көбейту: жаңа тұқым енгізіп түсімді көтеру, малдың сүттілігі мен еттілігін арттыру және т.б.
Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ)
Біріккен Ұлттар Ұйымы — халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға және мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты дамытуға бағытталған ең ықпалды халықаралық ұйымдардың бірі. «Біріккен Ұлттар» атауын АҚШ президенті Франклин Рузвельт Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұсынған. Ұйым ресми түрде 1945 жылы құрылды.
БҰҰ Жарғысындағы негізгі идеялар
- Болашақ ұрпақты соғыс апаттарынан қорғау.
- Тең құқықтылық пен халықтардың өзін-өзі билеу принциптерін құрметтеу.
- Экономикалық, әлеуметтік, мәдени және гуманитарлық проблемаларды шешуге жәрдемдесу.
Негізгі органдары
Бас Ассамблея, Қауіпсіздік Кеңесі, Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес, Халықаралық сот, Секретариат. Орталық мекемелері — Нью-Йорк қаласында.
Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ / ILO)
Халықаралық еңбек ұйымы — БҰҰ-ның мамандандырылған ұйымы. Жарғысына сәйкес негізгі мақсаттары: адамдардың тұрмыс және еңбек жағдайларын жақсарту, экономикалық және әлеуметтік тұрақтылыққа қол жеткізуге жәрдемдесу.
Ұйымда жалақы, жұмыс уақыты, жұмысқа қабылданатын ең төменгі жас, әлеуметтік сақтандыру, еңбек қауіпсіздігі және басқа да мәселелер бойынша халықаралық конвенциялар әзірленеді. Штаб-пәтері — Женева қаласында.
Еуропалық Одақ (ЕО, «ортақ нарық»)
Еуропалық Одақ — Батыс Еуропа елдерінің экономикалық интеграциясы. Бастапқы мәтінде 1992 жылғы құрам бойынша бірқатар мемлекеттер аталған.
Негізгі мақсаттары
- Ішкі саудада кеден алымдарын жою.
- Үшінші елдерге қатысты келісілген сауда саясатын жүргізу.
- Ауыл шаруашылығы, энергетика, көлік салаларында ортақ шаралар жүргізу.
- Тауар, капитал және жұмыс күшінің ортақ нарығын қалыптастыру үшін экономикалық және әлеуметтік саясатты үйлестіру.
Ескерту: бастапқы мәтіннің соңы толық берілмегендіктен, ЕО туралы бөлім мәтіндегі бар ақпаратпен шектеліп өңделді.