Т.Ахтановтың шығармашылық өмірбаяны
Ғ. Мүсірепов: қаһарманды ұжымдық бейнеде көтеру
Ғ. Мүсіреповтың «Қазақ солдаты» романы — соғыс тақырыбына арналған көрнекті туынды. Романның назар аударарлық ерекшелігі: мұнда атымен жоққа тән ұнамсыз кейіпкер жүйесі байқалады. Сырттай бірер сөзбен ғана жағымсыз қалыпта мінезделген колхоз бастығы мен бір-ақ көріністе ісбасты, бюрократ кейпінде елес берген облыстық оқу бөлімінің басшысы романның характер ашатын тартыс желісінде шешуші рөл атқармайды.
Жазушының үлкен табысы — көп ұлтты кеңес халқының Отан соғысы тұсындағы биік мұратын кеңес жауынгерлерінің коллективтік образы арқылы жеткізе білуі. Сонымен бірге ол алғаш рет Отан қорғаған қазақ жауынгерінің жеке образын даралап көрсетуге ұмтылды.
Қайрош образы және прототип мәселесі
Романда толық тұлғасымен танылған негізгі кейіпкер — Қайрош. Бұл образдың прототипі бар: ол — Кеңес Одағының Батыры Қайырғали Смағұлов. Халық жадында асыл қасиеттерімен сақталған батыр тұлғаның әдеби бейнесін жасау жазушыдан айрықша жауапкершілік пен дәлдікті талап етеді.
Қайроштың өмір жолы: батырлыққа апарар баспалдақтар
Жазушы Қайроштың бүкіл өмір жолын көзге елестетердей етіп, оның батырлық биікке қалай көтерілгенін роман бойында көркем түрде дәлелдейді. Колхоздағы жетім бала қалаға келіп, балалар үйіне түседі; кейін одан шығып, шаштараз болып жұмыс істейді. Артынша әскер қатарына алынып, әуелі шекарада қызмет етеді де, соғыс басталған соң майданға аттанады. Осыдан кейінгі тарауларда біз Қайрошты негізінен ұрыс алаңында көреміз.
Көптеген шайқастарға қатыса жүріп, ол соғыстың талай қиын-қыстауын бастан өткереді. Бірте-бірте ысылып, шынығады. Бұл — оның жауынгерлік болмысы қалыптасатын, шешуші кезең.
Психологиялық тереңдік: Мүсірепов пен Ахтанов айырмасы
Романда Қайрош та, оның майдандас жолдастары да жақсы қасиеттерін көбіне ұрыс үстінде айқын көрсетеді, ал бейбіт жағдайдағы қырлары көмескілеу көрінеді. Себебі қаһармандардың жеке өмір қатынастары мен қайшылықтары, тыныштықтағы тіршілігі, мінез-құлқы, рухани-эмоциялық ішкі әлемі жүйелі түрде терең ашылмайды. Қайрош өмірбаянындағы эпизодтық көріністер де оның жан сырын түбегейлі таратып бермейді.
Ал Т. Ахтанов өзін сезім мен психология жазушысы ретінде танытады: ол қаһармандарының ішкі түйсіктері мен жан құбылысына үңіліп, мінезді ашуға көбірек мән береді. Бұл салыстыруда Мүсіреповтың аталған олқылығы кей тұста қаһарман бейнесінің жылы, нәзік, жарқын реңктерін қоңырқайлатып жібергендей әсер қалдырады.
Осы тұрғыдан алғанда, Ә. Нүрпейісовтың «Күткен күн» романы мен Т. Ахтановтың «Қаһарлы күндерінде» психологиялық дәлдік пен тереңдік басымырақ.
Ә. Нүрпейісов: эпикалық тыныс және психологиялық дәлдік
Үш романда да сан алуан командирлер мен жауынгерлер көрінеді. Олардың мақсат бірлігі айқын. Алайда оқырман оларды тек аты-жөні арқылы ғана ажыратпайды: әрқайсысы тағдырымен, өмірбаяндық ерекшелігімен, сырт пішіні және характерімен дараланады. Бұл — жазушылардың идеялық көзқарасы, шығармашылық әдісі, эстетикалық мұраты ұқсас болғанымен, образды жеке табиғатымен тұлғалай алғанының нәтижесі.
«Күткен күн»: өз дәуіріндегі олқылықты толтырған роман
Қаһармандарын ұрыс үстінде көркем бейнелеген шығармалардың бірі — Ә. Нүрпейісовтың «Күткен күн» романы. Бұл шығарма жазылған кезде қазақ кеңес прозасында Ұлы Отан соғысы тақырыбына арналған ірі, көркем туындылар аз еді.
Романның эпикалық тынысы кең, шындықты қамту өрісі мол: кейіпкерлердің тағдыры мен іс-әрекеті жан-жақты әрі терең суреттеледі. Сонымен бірге олардың психологиялық сипаттамалары да нәзік, шынайы беріледі.
Авторлық баяндау және «сезім елегі»
Жалпы алғанда, психологиялық суреттеуге шеберлік — Ә. Нүрпейісов пен Т. Ахтанов талантының жарқын қыры, шығармашылық қолтаңбасының маңызды белгісі. Ә. Нүрпейісов авторлық баяндауларында құбылыс пен оқиғаның әсерін көбіне кейіпкерінің сезім елегінен өткізе отырып береді. Кейіпкерлердің сан құбылған көңіл-күйі мен ішкі сырын ашқанда жазушының адам психикасына терең үңіліп, әсерлі суреттей алатын шеберлігі романның кез келген тарауынан-ақ байқалады.
Майдан кеңістігін ірі масштабта таныту
Романға маршал Говоров пен генерал Разумов бейнелерін енгізу, сондай-ақ әскери ұрыстар мен қимылдарды ірі қолбасылардың ойлау деңгейі тұрғысынан бағалау арқылы автор бүкіл Курляндия майданының жалпы сипаты мен тынысын нанымды аңғартады. Бұл сипаттар Т. Ахтанов шығармаларында салыстырмалы түрде көмескілеу көрінеді.
Есей образы: ішкі өсу динамикасы
Оқырман романның алғашқы беттерінен-ақ Есеймен танысады. Жазушы оның қарулас жолдастарымен бірге жау қоршауында қалған сәттегі ғажайып ерлігін және неміс фашистеріне тұтқынға түскендегі қайсар төзімін суреттейді. Есей образы тоқыраған, семіп қалған кейіпте емес, керісінше жан-жақты толығу мен тереңдей түсу бағытымен көрсетіледі.
Теріс қылықты кейіпкерлер және ықпал мәселесі
Ә. Нүрпейісовтың «Күткен күніндегі» подполковник Бобров пен майор Долгущов образдары Т. Ахтановтың Купцианов және Малдыбаев бейнелеріне жақын. Бобров — уақыт талабынан қалып қойған, қазіргі әскери өнер өрісінен төмен жатқан кейіпкер. Ал Долгущов — әйел затына қатысты әдептен аттап, қызыл көрген құзғындай өре түрегелетін, өзінен төмен қызметтегілерді келекеге айналдырып, лаңсып жүретін тип.
Т. Ахтанов өз романын жазбас бұрын Ә. Нүрпейісовтың «Курляндиясын» оқығандықтан, кей тұста соған еліктеу байқалатындай: образдардың іс-әрекеті мен психологиялық тереңдікке ұмтылысы осыны аңғартқандай әсер қалдырады. Дегенмен, Тахауи Ахтанов — жазушылық даралығы айқын, өзіндік үнін сақтай алған қаламгерлердің бірі.
Мәтін редакциялық өңдеуден өтті: сөйлем құрылысы ықшамдалды, терминдер біріздендірілді, ой ағымы айқындалып, стилистикалық қайталаулар жұмсартылды.