Қазақша рефераттар

Мемлекеттік биліктің бірыңғай жүйесінде Қазақстан Республикасы Президентінің орны айрықша

Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасу кезеңі

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың басшылығымен халқымыздың ғасырлар бойғы арманы жүзеге асып, еліміз тәуелсіздік алған алғашқы күннен бастап мемлекетті аяғынан тұрғызу және қалыптастыру кезеңі басталды.

Жаңа мемлекет қоғамның тіршілік-тынысын қамтамасыз ететін, басқару функциясын атқаратын және оған қажетті жағдайлар мен алғышарттар жасайтын ұйымдық нысан ретінде орнықты. Мемлекет өзіне тән белгілері мен мүмкіндіктеріне сүйене отырып, экономиканы дамытуға, әлеуметтік-саяси және рухани үдерістерге, ұлтаралық және тұлғааралық қатынастарды реттеуге нақты қатысып, қоғам өміріне белсенді ықпал ете бастады.

Негізгі ұғым

Басқару нысаны — мемлекет нысаны түсінігінің маңызды құрамдас бөлігі және мемлекетті сипаттайтын басты көрсеткіштердің бірі.

Басқару нысанын айқындау өлшемдері

Басқару нысанын анықтау кезінде бірқатар мәселелер ескеріледі. Бұл сұрақтарға берілетін жауаптарға қарай мемлекеттік басқарудың монархиялық немесе республикалық нысаны белгіленеді.

  • Мемлекетте жоғары билікті қандай органдар мен лауазымды тұлғалар бейнелейді?

  • Олар қандай принциптермен қалыптасады және олардың өзара әрекеттестігінде тежемелік пен тепе-теңдік механизмі қолданыла ма?

  • Мемлекеттік өмірдің негізгі салаларын басқару жөніндегі құзыреттер қалай бөлінеді?

  • Жоғары биліктің төменгі тұрған органдар мен халық үшін ашықтық дәрежесі қандай?

Монархия және республика

Монархия

Монархия — жоғары биліктің бір адамның, яғни монархтың қолында шоғырлануымен сипатталатын басқару нысаны. Монарх билік басына көбіне мұрагерлік жолмен, кейде сайлау арқылы келіп, билікті әдетте өмір бойы атқарады.

Республика

Республика — жоғары билік заңмен белгіленген мерзім ішінде қызмет ететін бір немесе бірнеше сайланбалы органның қолында шоғырланатын басқару нысаны. Әдетте бұл — жоғары заң шығарушы орган (парламент, конгресс, ұлттық жиналыс) және мемлекет басшысы (президент, төраға немесе кейде алқалы президиум).

Қазіргі республикалардың түрлері

Қазіргі республикалар негізінен парламенттік және президенттік болып бөлінеді.

Парламенттік республика

Парламенттік республикада жоғары билік органдары жүйесінде шешуші орындардың бірін парламент иемденеді: ол заңдар қабылдайды және жалпымемлекеттік маңызды мәселелерді шешеді. Парламент мемлекеттік бюджетті бекітеді, сондай-ақ өзінің алдында жауап беретін үкіметтің қызметін бақылап отырады.

Президенттік республика

Президенттік республиканың айрықша ерекшелігі — мемлекет басшысының билігінің күштірек болуы. Мұнда президент парламенттің қатысуымен (әдетте премьер-министр лауазымы арқылы) үкіметті тағайындайды. Президентті халық тікелей немесе жанама (сайлаушылар алқасы арқылы) сайлау жолымен сайлайды.

Қазақстандағы Президент институтының орны

Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің біртұтас жүйесінде Президенттің орны айрықша. Мемлекет басшысы ретінде Президент билік тармақтарының әрқайсысының қызметіне белсене араласады. Конституциялық құқық мағынасында «Президент» ұғымы мемлекет басшысын білдіреді.

Тарихи қалыптасу

1990 жылғы 24 сәуір

Жоғарғы Кеңес қабылдаған заңмен Қазақстанда Президент қызметі тұңғыш рет енгізілді. Алғашқы Президентті Жоғарғы Кеңес алты жыл мерзімге сайлайды деп белгіленді. Осы тәртіппен Н.Ә. Назарбаев тұңғыш Президент болып сайланды.

1991 жылғы 16 қазан

«Президент сайлауы туралы» заң қабылданып, Президентті республика халқы жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлауы көзделді. Осы заң негізінде сайлау өтіп, Н.Ә. Назарбаев қайта сайланды.

1991 жылғы 10 желтоқсан

Жоғарғы Кеңес Президенттен ант қабылдады. Осы сәттен бастап ол өз қызметіне кірісті деп есептелді және бұл күн Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттік мерзімін есептеудің бастауы болды.

Президенттің конституциялық мәртебесі

Қазақстан Республикасы Президенті — мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.

Кепілдік және үйлестіру рөлі

  • Президент — халық пен мемлекеттік билік бірлігінің нышаны.
  • Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі.
  • Мемлекеттік биліктің барлық тармағының келісіп жұмыс істеуін және өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Тәуелсіздік жылдарындағы бағыт пен нәтижелер

Тәуелсіздік алған жылдардан бергі жиырма жыл ішінде ҚР тұңғыш Президенті Конституция берген өкілеттіктері аясында байыпты да сарабдал саясат жүргізіп, ел басқару ісін жүзеге асырды. Осы кезеңде халықаралық қатынастарда, экономикада, әлеуметтік салада және саясатта қол жеткізген жетістіктер Қазақстанның даму бағытымен тығыз байланысты болды.

Ел ішінде бірлік пен ынтымақты сақтау, халықаралық аренада беделді арттыру, демократиялық үрдістердің орнығуына ықпал ету бағытында атқарылған жұмыстар нәтижесінде Қазақстан әлемдік қауымдастыққа кеңінен танылды. Қазақстан көптеген халықаралық ұйымдарға, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше.