Екi тумас ер ақын
Сөзді билейтін — ақын
Егіз тумас ер ақын Сәкен Иманасовтың өлеңдерін оқудан өрбіген ой бір арнаға келіп құяды: әлемді билейтін — сөз, сөзді билейтін — ақын. Талант пен талғамға қоса табандылық пен азаматтық керек ететін ақындық — қиынның қиыны. Азаматтық жоқ жерде ақындық та жоқ.
Төлеген Айбергенов:
«Ақын болу оңай деймісің, қарағым,
Аузында болу бұл өзі дүниедегі барлық жараның»
«Дүниеге бір жарықшақ түссе, алдымен жүрегі жараланатын» (Гейне) ай мүйіз айтулы ақынның бірі — Сәкен Иманасов. Ол ақындық философиясын:
«Хан қызығып қарағандай, бай күндеп,
Ақындар ек, арыстандай айбатты ек.
Қынабынан суырылған қылыштай,
Өлең жазу болды қашан жай міндет?!»
«Ұлықтың сөз ұқпайтынын білсе де, есті бірі ойланар ма?» деген оймен ел ішінің аужайын аңғарған ақынның «кермедегі асаудай аласұрып жүрегі» ылғи да ауылды аңсап тұрады. Сұңқар қиясын да, торғай ұясын да сағынады. Сенека айтқандай, туған жерін «ұлы болғаны үшін емес, отаны болғаны үшін» сүйеді.
Расул Ғамзатов:
«Ұлтын ойламаған адамның қамын ұлты да ойламас болар».
Сәкен — Отанын сүйетін, ұлтжанды ақын. Сондықтан да оның тұрақты тақырыбы — ауыл; ең көп жырлағаны — туған жер және оның сұлу табиғаты. Алакөлді ана-көл, ертегіден жаралған жүрегінің желкені санаған ақын: «Армысың, атамекен, ақ самайым, қолаңшаш қарағайлар, патша қайың» деп шалқиды.
«Ауылға сәлем»: сағыныштың шебер өрімі
Өлеңнің мазмұнын қарасөзбен баяндау қаншалық қисынсыз болса, жұлдызды жұлмалап, үзіндімен ғана шектелу де сондай қиянат. Дегенмен Сәкен ақынның ауыл жайлы жырларынан бір өлеңді үзбей, бірге оқып, бірге тұшынып көрелік.
Ел жаққа кетіп барам де… Сәлем айт онда бәріне. Өзі де келіп қалар де, Жолыққан жасқа, кәріге. Достарға жете «қағынып», Саласыңдар-ау бір «гөләйт». Мені де бәрі сағынып, Сағынып қатты жүр деп айт. Арнайы сәлем ауылға, Айта бар осы барғанда. Тұрған шығар да тауым да, Шалқая қарап жалғанға. Қарттарым қанша бар елде, Тартпаған менсіз таңда дәм. Бәріне менен сәлем де, Сағынып жүр деп жан балам. Сәлем айт көрсең қылаңға, Жазатын сирек хат қана. Көтеріп мені ызғыған, Сәлем айт ақбоз атқа да. Ақбозым жүзіп су ішкен, Өзенге сәлем Тентектей. Сәлем айт досқа, туысқа — Әр сөзі болған ертектей. Сәлем айт туған далама, Теңізге табан тіреген. Көзіңді қырға қада да, Оқып бар менен бір өлең. Сағынып қанша өртенгем, Жайым жоқ шалқып, шалқаяр. Барып та қалам ертеңдер, Бәріне сәлем айта бар. Өзі де мұнда құмар де, Кетпейді деп айт тегі елден. Осында келіп құлар де, Айырса құдай өлеңнен!..
«Ауылға сәлем» деген осы бір жыр жолдары сезімнің нәзік пернелерін шебер шертіп тұрған жоқ па? Ақынның: «Ол жақта өзгешелеу атады таң, әйтеуір өзгешелеу батады айың» деуі — ауылдың өзгеше жұпарын, кербез өңірдің көркін бір-ақ ауыз сөзге сыйғызған дәлдік. Атын алса, «аударып демейтін» жаны жомарт, жалы биік адамдарға тамсана қарайсың.
«Сол жақта ғой, жаным-ау,
Сері жігіт, пері қызы.
Сол жақта ғой пейіш те,
Перизат та, бекзат та!»
Арнау өлең және мінездің портреті
«Тақырыбым — махаббат елге деген» деп ақынның өзі айтқандай, ол елін де, жерін де емірене сүйіп жырлады. Замандас бейнелерін де сымбаты бөлек, сұлу сөзбен сомдады. Мұның бір дәлелі ретінде ақынның «Халқыма», «Іңір», «Жаулауда», «Басқадан орны бөлек бір тұлғасың», «Ағам бар еді» секілді көптеген туындыларын атауға болады.
Арнау өлең — ақын шеберлігіне сын. Құрғақ мақтау да, құр даттау да кейіпкердің портретін жасай алмайды; жалаң сөз жан дүниені аша алмайды. Сәкен Иманасов арнаған адамының сыртқы болмысы мен ішкі әлемін қатар суреттеп, тұтас бітім-болмысын өлеңнің өн бойына жымдастыра өріп шығарады.
Тұманбай Молдағалиев жайлы арнаудан:
Өмірі де жайдары, көңілі де жайдары, Келе жатыр килікпей кикілжіңге қайдағы. Жауына да жұдырық сілтеп көрген жері жоқ, Ақ қағаздың үстінде аяқталып майданы. Өкіне ме, кім білген, Текке бір күн өтті деп. Өлең-жырдың нөсерін күркіретіп төкті-ау кеп, Үлгі бола бастаған ұлыға да, кішіге — Өзі де бір асқақ ән, Өзі де бір текті әулет!
Шындық үшін шайқас: азаматтық лирика
Сәкен Иманасовтың ақындық ерекшелігінің бірі — өлеңдегі де, өмірдегі де өр мінезі, батылдығы. Ол ар алдындағы жауапкершілікті: «Ар алдында мен өзімді әрдайым, дар алдында тұрғандай-ақ сезінем» деп ашық айтады.
Шындық үшін шайқасудан бір талмай, Айтарымды айтам елге бұлтармай. Бас кетсе де тұра алмадым үндемей, Жалғандықты жалға өзім құртардай. Енді осылай өтер өмір, өтер күн. Шындық үшін не болса да көтердім.
Ақын жыры — жан сыры. Бұл — қыздырманың «қызыл тілі» емес, Сәкеннің кредосы, керек десеңіз, болмысы. Өмірдің күнгейін сүйе білген ақын көлеңкесіне де күйінеді: өтірігі мен өксігіне, озбырлығы мен әділетсіздігіне ашынады.
Жарымаған жақсыға, Кілең ғана білгіштер, Қылмыскері сақшы да, Сақшылары қылмыскер. Азғындаған қызына Ақыл айтқан «жүргіштер» — Бұл неткен ел, неткен ел? Жақыны жоқ өкпелер, Жауы да жоқ өкпелер, Ұры-қара әкімі, Ақынында жоқ бедел — Бұл неткен ел, неткен ел? Аярлықты айла дер, Қараулықты пайда дер, Су жүректер мекені, Апыр-ау, бұл неткен ел, Апыр-ау, бұл қандай ел?!
«Абайдан ұлы санап әкімдерді, қаншама тілімізге зақым келді» деп ащы да болса ашығын айту — азаматтық позицияның көрінісі. Тәтті өтіріктен ащы шындық артық. Сол шындықты бүкпесіз айтатын ақынның: «...малды саттық — тігерге тұяқ қалмай түп-түгел, арды саттық. Ендеше сатылмаған не қалды?!» деуі — қоғамға қойылған салмақты сұрақ.
Бір басымның мұңы емес торығарым, Елдің қамы еді ғой қорынарым. Жамау болсам деуші едім жыртығына, Жөні мәлім жұртымның соры қалың.
Ой түю және образға айналған тағылым
Ақынның тағы бір ерекшелігі — өмірдің әртүрлі көріністерінен ой түйіп, оны жүрекке жететін сұлу сөзге айналдыра алуы. Бұған «Жалғыз тырна», «Арланның ажалы» секілді жырлары дәлел.
Махаббат: мәңгілік тақырып
Қазақта ғана емес, күллі әлемде махаббатты жырламаған ақын жоқ. Шығыстың Фирдоусиі мен батыстың Петраркасын ақын еткен, оқырман жүрегіне жақын еткен де — махаббат. Хакім Абай айтқандай: «Махаббатсыз дүние бос». О. Генридің «сүйіспеншіліктің, жоқшылықтың және соғыстың дәмін татпаған адам толық өмір сүрмеген» деген мағынадағы сөзі де осы терең сырды меңзейді.
Жалғанда жалғыз билеп еркіңді де, Басайын өртіңді де, дертіңді де. Көркіңді қыз біткеннен асырайын, Жалғансыз махаббатым — сертім міне.
Естіліп қалар ма деп бір үнің, Аңсай күттім телефонның шырылын. Күт менен келемін ғой, дүние-ай, Күтумен-ақ өтер ме екен ғұмырым?
Сері көңілдің: «Жатқанмен арамызда қанша мүшел, шәрбатым сен бе деп ем аңсап ішер» деуі де ақынға жарасады, ақылға қонады. Себебі Сәкен ақын тап басып айтқандай: «Қыз дегенің — сұлулық! Сұлулыққа сұқтанбау мүмкін емес».
Ескерту: Берілген мәтін соңғы сөйлемде үзіліп қалғандықтан, мақала осы жерден логикалық түрде түйінделді.