ҚАЗАҚСТАН ҚҰСТАРЫ

Шырша қайшыауызы — тау өзенін жағалай өсетін ағаштарда жиі кездесетін торғайтәрізді құс. Негізгі қорегі — қыста пісетін шырша тұқымдары.

Бұл құстың тұмсығы атауына сай айқасып біткен. Осындай пішін қылқанжапырақ бүрлерін ашып, дәнін оңай алуға көмектеседі.

Ең қызық ерекшелігі — көктемде емес, қақаған қаңтар айында жұмыртқалап, балапан шығарады. Аталығы аналығы мен балапандарына қоректі үзбей жеткізіп отырады. Аналығы балапандар ұшып кеткенге дейін ұядан көп шықпайды; балапандарын жұмсарған қарағай не шырша тұқымын жемсауынан құсып беру арқылы асырайды.

Ескерту: мәтіндегі кей тұстар үзінді күйінде жеткендіктен, баяндау мағынасы сақталып, сөйлем құрылымы редакциялық түрде түзетілді.

Самыркеш — ақшыл жолақтары бар, қоңыр-қызғылт түсті орман құсы. Ол ұзақ уақыт ағаш басында отыруды ұнатады және ұя салатын кезде қалың орман ішіне еніп, адам көзіне түспеуге тырысады.

Көктем айларында шырша зиянкестері — бізтұмсық, қоңыздар және ағаш қандаласымен қоректеніп, табиғатқа едәуір пайда келтіреді.

Қоқиқаз — дене бітімі ерекше, тұмсығы имек, сирек кездесетін құс. Ол «қызыл қанат» деп те аталады. Қазақстанда Қорғалжын қорығындағы Теңіз көлінде ұялап, жұмыртқалайды.

Қоқиқаз суға басын батырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді тұмсығымен сүзу арқылы қоректенеді. Ұясын да су түбіндегі тұнбаны пайдаланып жасайды.

Ересек құстар ұшып кеткенде, балапандарға қарайтын 1–2 «тәрбиеші» қоқиқаздың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, қайта ұясына бағыттай алуы бақылаушыларды таңғалдырады.

Аққу — мойны ұзын, көркімен ерекшеленетін, қорғауға алынған жыл құсы. Наурыздың басы мен сәуірдің аяғында оралып, қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді.

Қазақстанда дыбыс шығару ерекшелігіне байланысты аққудың сұңқылдақ және сыбырлақ деген екі түрі кездеседі. Тұмсығының жиегінде ұсақ тісшелері болғандықтан, тұмсығы жалпақ әрі сүзгі қызметін атқарады.

Негізінен су өсімдіктерінің жапырағы мен тамырымен, кейде ұсақ жәндіктермен де қоректенеді. Ұясын жұптасып, қамысы қалың, суы таза тұщы көл жағасына салады.

Аққудың бір ерекшелігі — жұбын өмір бойы сақтауы. Осы себептен халқымыз жас жұбайларды қос аққуға теңеген.

Үкі — негізінен орманды мекендейтін, жемін көбіне түнде аулайтын жыртқыш құс. Басы үлкен, көздері бақырайған, қауырсындары жұмсақ. Ұшқанда дыбыссыз қанат қағады.

Ұясын жасыруға болатын жерге салады және жұбын өмір бойы сақтайды. Дене мөлшеріне қарай 2–12 жұмыртқаға дейін басуы мүмкін.

Қоян, тышқан секілді кемірушілерді аулап, табиғатқа және адамға пайда келтіреді.

Қарлығаш — жыл құсы. Мекендейтін ортасына қарай далалық және ауылдық деп те аталады. Елімізде кент, сұр, құз, жар және қос реңді қарлығаш түрлері кең тараған.

Қарлығаштар өте ұшқыр: сұр қарлығаш сағатына 170 км жылдамдыққа дейін ұша алады. Олар жемін де ұшып жүріп аулайды, ал суды ұшып келіп, қалқып жүріп іше береді.

Ұясы — балапандарын қолайсыз жағдайдан және жауыннан қорғайтын шебер жасалған баспана. Қарлығаштар жұбын өмір бойы сақтап, балапандарына екеуі де қамқорлық жасайды. Халқымыз қарлығашты киелі санайды; құйрығының айыр болуына байланысты ел арасында аңыз әңгімелер көп.

Ұлар — салмағы шамамен 3 кг, түсі тас өңдес, тауыққа ұқсас жергілікті құс. Биік тау шыңдарын мекендейді. Көбіне 5–10 құстан топтасып жүріп, тек көктемде ғана жұптасады.

Олар өте сақ келеді: тау бөктерінде жайылып жүргенде, біреуі биік құзға шығып, жан-жағын бақылап тұрады. Егер қауіпті сезсе, айрықша үн шығарып, топқа хабар береді.

Қыстың аязды күндерінде тас қуыстарын паналап, топтасып бірін-бірі жылытады. Қар қалың жауған жылдары көбіне таутекенің соңынан ереді: таутеке тебіндеп жайылғанда қарды аршып, құстардың азығын тез табуына көмектеседі.