Қазақша рефераттар

Танымдық белсенділік және дербес іс-әрекет

Танымдық белсенділікті қалыптастырудың өзегі: өзіндік жұмыс

Танымдық белсенділікті қалыптастыру әдістемесін құрастыруда оқу-танымдық іс-әрекетті ұйымдастырудың барлық түрлері және оқушыларда қалыптасатын танымдық дербестіктің құрамдас бөліктері ескерілді. Психологтер, дидакт-ғалымдар және әдіскерлер еңбектерінде оқушылардың өзіндік жұмысы оқыту үдерісінің құрылымдық бөлігі екені жан-жақты негізделген.

Негізгі тұжырым

Оқу үдерісінде танымдық дербестікті ұйымдастырудың негізгі құралы — өзіндік жұмыс. Ол оқушы жастардың дербес танымдық іс-әрекетін жандандыруда ерекше орын алады. Сондықтан өзіндік жұмысты тек сабақ ұйымдастыру формасы немесе оқыту әдісі деп қана емес, оқушыларды дербес танымдық әрекетке тарту және қызықтыру құралы ретінде қарастыруға болады (П. Пидкасистый, А. Әбілқасымова және т.б.).

Неліктен бұл мәселе өзекті?

Өзіндік жұмысты зерттеген көптеген авторлар оның негізгі қызметі оқушының тұлғалық қасиеттері мен шығармашылық қабілетін дамыту ғана емес, оларды танымдық дербестіктің жоғары деңгейіне көтеру деп есептейді.

Біздің зерттеу нәтижелері қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың білім, білік және дағдыларындағы негізгі кемшіліктердің бір себебі — мектепте өзіндік жұмыс жасау біліктерінің жеткіліксіз қалыптасуы екенін көрсетеді. Теориялық тұрғыдан да кез келген дамытушы мәселені шешу арнайы ұйымдастырылған өзіндік жұмыссыз толық жүзеге аспайды.

Қалыптастыру шарттары: проблемалық оқыту және компьютерлік мүмкіндіктер

Жоғары сынып оқушылары мен төменгі курс студенттерінде танымдық белсенділікті қалыптастыру үшін біз анықтаған психологиялық-педагогикалық және дидактикалық шарттардың орындалуы қажет.

1) Мәселелік оқыту әдісін қолдану

  • мәселелік ахуалдар құру;
  • мәселелік сұрақтар қою;
  • шығармашылық тапсырмалар беру және т.б.

2) Дараландыруға мүмкіндік беретін технология

Оқу үдерісінде сабақтың барлық түрінде жекелендіруге және оқушының өзіндік жұмысын дамытуға мүмкіндік беретін компьютерлік және басқа техникалық құралдардың мүмкіндіктерін сауатты пайдалану.

Физика бойынша тапсырмалар жүйесі

Осыған байланысты біз оқушылардың компьютерлік техниканың көмегімен өз бетінше орындауына арналған, физиканың негізгі бөлімдерін қамтитын тапсырмалар мен деңгейлік есептер жүйесін құрастырдық.

Маңыздысы: компьютерлік мүмкіндіктерді қолдану тек дайындығы жоғары оқушымен ғана емес, қабылдау, ойлау, оқу және берілген мәліметті қайта жаңғырту қабілеті әртүрлі оқушылармен жұмыс жүргізуге жол ашады. Мұндағы негізгі шарт — оқу үдерісін дараландыру.

Тапсырма түрі мен белсенділік деңгейі

Сабақтан тыс және үй тапсырмасын орындау кезіндегі танымдық өзіндік жұмыстарды бақылау барысында оқушылардың белсенділігі тапсырма түріне қарай әртүрлі деңгейде көрінетіні байқалды. Мысалы, алгоритмдік үлгі бойынша орындалатын тапсырмалар төменірек дайындықты талап етсе, шығармашылық сипаттағы тапсырмалар белсенділіктің жоғары деңгейін қажет етеді.

Бағалау көрсеткіштері

Танымдық белсенділіктің қалыптасу дәрежесі оқушының әртүрлі тапсырмаларды орындау барысында өз бетінше жұмыс істей алу қабілетімен айқындалады. Оны анықтау үшін мынадай көрсеткіштер қолданылды:

  • тапсырма толықтай өз бетінше орындалады;
  • орындау кезінде ішінара көмек қажет;
  • орындау барысында үнемі көмек көрсетіледі.

Танымдық белсенділіктің деңгейлері

Төмен деңгей

  • материалдың негізгі мәнін ашып бере алмайды;
  • логикалық байланыстарды табуда қиналады;
  • заңдар мен заңдылықтарды формальді түрде меңгереді, білімін тәжірибеде қолдана алмайды;
  • алгоритмдік және стандартты емес тапсырмаларда мұғалім көмегіне көбірек сүйенеді.

Орта деңгей

  • жалпы заңдылықты меңгеруге және қорытындылауға қабілетті, бірақ тақырып өзегін толық аша алмайды;
  • үлгі бойынша және күрделірек стандартты емес тапсырмаларды көмексіз орындай алады;
  • шығармашылық тапсырмаларда едәуір күш жұмсайды, жиі қолдау қажет.

Жоғары деңгей

  • қорытындылау қабілеті жоғары, белсенділік пен ынталылық танытады;
  • тақырыптың логикалық байланыстарын еркін меңгереді;
  • стандартты және стандартты емес тапсырмаларды дербес орындайды;
  • шығармашылық тапсырмаларды өзі немесе мұғалім көмегімен орындайды, білімін тәжірибеде еркін қолданады.

Маңызды қағида: тапсырма оқушы деңгейіне сай болуы тиіс

Бұдан шығатын қорытынды — берілетін тапсырмалар оқушылардың білім деңгейіне сәйкес құрастырылуы керек. Зерттеу бойынша танымдық белсенділігі жоғары оқушылар күрделірек тапсырмаларды таңдауға бейім. Сондықтан тапсырмалар да әртүрлі деңгейде ұсынылғаны жөн.

Оқушылардың білім, білік және дағдыларының қалыптасу деңгейін ескере отырып, компьютер көмегімен шешуге болатын тапсырмалар құрастыру олардың танымдық белсенділігін арттырып, әрқайсысының шығармашылық бастамасын дамытуға ықпал етеді. Демек, компьютерді қолдануға негізделген өзіндік жұмыс тапсырмаларының жинағы танымдық белсенділікті қалыптастырудың тиімді әдістерінің бірі болып табылады.

Тәжірибелік-педагогикалық жұмыс: нәтижелер және өсім қарқыны

Танымдық белсенділіктің қалыптасу деңгейлерін және деңгейлердің өзгерісін бағалау үшін тәжірибелік-педагогикалық жұмыстар жүргізілді. Нәтижелер танымдық белсенділіктің өсу қарқыны бақылау сыныптарына қарағанда эксперименттік сыныптарда жылдамырақ әрі қарқынды дамитынын көрсетті.

Эксперименттік сынып оқушыларының басым бөлігі «өте жақсы» және «жақсы» баға алды. Бұл олардың танымдық белсенділігінің жоғары дәрежеде дамығанын аңғартады.

Оқу үлгерімінің жүйелі өсуін айқындаған факторлар

  1. 1 Оқу және сабақтан тыс өзіндік танымдық белсенділікті арттыруда компьютерді жиі қолдану.
  2. 2 Барлық сабақтарда компьютерді кеңінен қолдану арқылы мәселелік жағдайлар туындату.
  3. 3 Компьютер арқылы жүйелі бақылау және өзін-өзі бақылауды ұйымдастыру.
  4. 4 Оқушыларды компьютер көмегімен танымдық іс-әрекетке жүйелі тарту: бұл теориялық білімді саналы түрде арттыруға, білімді тереңдету қажеттігін түсінуге және танымдық белсенділікті қалыптастыруға мүмкіндік береді.
  5. 5 Танымдық белсенділікті қалыптастыруда қолданылатын әдіс-тәсілдер жүйесі: білім базасын құруға арналған арнайы тәсілдер, білім мен дағдыны игеруге негіз жасау, компьютер арқылы оқу үлгерімін бақылау және өзін-өзі бақылау жұмыстарын жүргізу.
  6. 6 Танымдық өзіндік жұмысты орындай білу қабілетін қалыптастыру үдерісі: мотивті қалыптастыру, білімді саналы игеру, негізгі ойды бөліп алу және оқу-танымдық белсенділікті қорытындылау сияқты көпқырлы қызметі бар материал негізінде құрылады.