Абдулқайым Кесежи
Абдулқайым Кесежи
Еуропа Қазақ қауымдастығының төрағасы, саясаттану ғылымдарының докторы, саясаттанушы (Германия)
Еуропадағы қазақ диаспорасы және ана тілі мәселесі: кейбір проблемалар мен ұсыныстар
Қазақ халқының елеулі бөлігі қазіргі Қазақстан Республикасының шекарасынан тыс аймақтарда өмір сүреді. Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде де қазақ диаспорасына жататын көптеген топтар қалыптасқан.
Диаспораның қалыптасу жолы
Еуропадағы қазақтардың басым бөлігі 1950-жылдары Қытайдың Шыңжаң аймағынан (бұрынғы Шығыс Түркістан) Пәкістан мен Үндістан арқылы Түркияға қоныс аударып, кейін жұмыс бабымен Батыс Еуропа елдеріне келген отбасылар мен олардың ұрпақтарынан тұрады.
Сонымен бірге бір шағын топ ашаршылық жылдары Қазақстаннан Ауғанстанға босып, 1980-жылдардың басында Түркия арқылы Батыс Еуропаға қоныстанған қазақ отбасыларынан тарайды.
Ұйымдасу тәжірибесі: орталықтар мен федерация
Батыс Еуропаның түрлі елдерінде тұратын қазақтар ана тілін, ұлттық болмысты, мәдениет пен салт-дәстүрді сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізу мақсатында 10-ға жуық қазақ орталығын құрып, соның айналасына топтасты.
Осы орталықтардың өзара байланысын жүйелеу және жұмысты үйлестіру үшін Еуропа Қазақ Қоғамдары Федерациясы құрылды.
Негізгі ортақ алаң
Жыл сайын Еуропаның қазақтар қоныстанған бір елінде өткізілетін дәстүрлі «Еуропа Қазақтарының Кіші Құрылтайы» — диаспора өкілдерінің жүздеген адамын біріктіретін маңызды басқосу.
Құрылтайға Еуропадағы қазақтармен қатар, Алматыдағы Дүниежүзі Қазақтары Қауымдастығының басшылары, Қазақстанның мемлекеттік қызметкерлері, ғылым, әдебиет және өнер өкілдері, шығармашылық ұжымдар мен БАҚ қызметкерлері де қатысып келеді.
Әсіресе шетелде туып-өскен жастардың бір-бірімен танысып, байланыс орнатуына осы жиындар үлкен мүмкіндік береді. Сонымен қатар ана тіл, ұлттық мәдениет және салт-дәстүрге қатысты мәселелер талқыланып, шешу жолдары қарастырылады.
Ана тілдің әлсіреу себептері
Соған қарамастан, Еуропадағы қазақтар арасында қазақ тілінің жағдайы жыл өткен сайын әлсіреп бара жатқанын, әсіресе жас буынның ана тілін толық білмей, ұмыта бастағанын мойындауға тура келеді.
1) Аға буынның сиреуі
Бұрын үлкендер өзге тіл білмегендіктен балаларымен де, немерелерімен де қазақша сөйлесетін. Үй ішіндегі қазақша орта табиғи түрде сақталатын. Қазір сол буын қатары азайды, бұл тілдің күнделікті қолданысына ауыр соққы болды.
2) Қазақша сөйлейтін орта тапшылығы
Балалар мектепте, ересектер жұмыс орнында жергілікті тілде сөйлейді. Қоғамдық кеңістікте қазақ тілі тұрақты қолданылатын орта көбіне жоқ.
3) Түрік тілі факторы
Еуропадағы орта буынның басым бөлігі Түркияда туып-өскен, мектепте түрік тілінде оқыған. Сол себепті үйде түрікше сөйлеу кең тараған, ал балалардың қазақшасы әлсіз немесе мүлде қалыптаспай жатады.
4) Жаңа қауіп: жергілікті тілге толық көшу
Еуропада туып-өскен жас ата-аналардың өзара да, балаларымен де тұрған елдің тілінде сөйлей бастауы байқалады. Бұл — болашақта қазақ тілін сақтауға төнген ең үлкен қатерлердің бірі.
Маңызды байқау
Түрік және қазақ тілдері түбі бір, тамырлас болғандықтан, түрікше сөйлейтін қазақ жастары қазақ тілін салыстырмалы түрде тез қабылдап, жылдам үйреніп кететіні байқалады. Мұны Түркиядан немесе Еуропадан Қазақстанға оқуға барған жастар тәжірибесінен де көруге болады.
Тілді оқытудағы нақты кедергілер
Қазақ орталықтары жас буынға қазақша үйретуге қанша күш жұмсағанымен, бірқатар практикалық қиындықтарды еңсере алмай отыр. Солардың ішінде ең өзектілері — қазақ тілі курстарын ұйымдастыру, білікті мұғалім табу және қаржыландыру.
Кейбір қалаларда Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктері қолдауымен ашылған курстар да бар, бірақ нәтиже көбіне шектеулі.
Мысал: Мюнхендегі қазақ тілі сабағы
Германияның Мюнхен қаласындағы қазақ қоғамы бір оқу жылында бірнеше ай бойы аптасына бір рет қазақ тілі сабағын ұйымдастырды. Қызығушылық жоғары болды: балалар, жастар, тіпті ересектер де қатысып жүрді.
Қазақстанның Мюнхендегі консулының жұбайы кирилл әліппесінен бастап, қазақ тілінің негізгі ерекшеліктерін оқытты. Алайда бастауыш сыныптарға арналған қазақша оқулықтар, жұмыс дәптерлері және жүйелі оқу-әдістемелік материалдар жетіспеді.
Қажет қолдау
- Балаларға арналған деңгейлік оқулықтар мен жазу дәптерлері.
- Қазақ тіліндегі фильмдер, театр қойылымдары, әзіл-сықақ, телебағдарламалар және концерт жазбаларының көшірмелері.
- Материалдарды Еуропадағы орталықтарға жүйелі түрде жеткізу және тарату.
Мұндай ресурстар шетелдегі қазақтар арасында ана тілге деген ынтаны күшейте түсер еді. Бұл мәселе Норвегия астанасы Ослода өткен Еуропа қазақтарының Кіші Құрылтайында да көтерілген.
Жастардың мотивациясы және ұсынылатын шешімдер
Ана тілін толық меңгермесе де, Еуропада тұратын қазақ жастарының көпшілігінде «Қазақстан — тарихи атажұртымыз» деген түсінік орныққан. Сондықтан Еуропада туып-өскен, мектеп пен жоғары оқу орындарында оқып жүрген жастардың қазақша үйренуге ынтасы жоғары.
Жазғы тәжірибе: ауылдық ортаға жіберу
Жазғы каникул кезінде қазақша үйренгісі келетін жастарды топтарға бөліп, Қазақстанның ауылдық жерлеріне бірнеше айға жіберу ұсынылады. Бұл уақыт ішінде олар тілдік ортаға еніп, салт-дәстүрді тереңірек танып, атажұртқа деген ықыласын арттыра алады.
Түлектерге мүмкіндік: ұзақтау бағдарлама
Университет бітірген жастардың қалауы бойынша Қазақстанда ұзағырақ болып, тіл курстарына қатысып, елді жан-жақты танып-білуіне жағдай жасауға болады.
Қазақстан үшін стратегиялық пайда
Шетелде туып-өскен, жергілікті ортаны жақсы білетін әрі бірнеше тілде еркін сөйлейтін жастарды бауырға тарту Қазақстан үшін де тиімді. Олар Қазақстан мен шетелдер арасындағы мәдени және экономикалық байланыстарды тереңдетуге үлес қоса алады; мемлекеттік органдарға да, жеке кәсіпорындарға да қажет кадрға айналуы мүмкін.
Қазақстанда оқу: тең мүмкіндік мәселесі
Қазақстан университеттерінде шетелден барған жастар көптеп оқып жүр. Алайда олар көбіне «шетелдік» ретінде қабылданып, оқу ақысын төлеуге мәжбүр болады.
Диаспорадан барған студенттердің бір бөлігіне қандас ретінде жеңілдіктер жасалып, мемлекеттік грант беру туралы сұраныстар бар. Дегенмен бұл бағытта әкімшілік және құқықтық кедергілер кездесетіні айтылады.
Диаспора жастарын толықтай шетелдік санатына жатқызып, гранттық қолдаудан шеттету олардың атажұртта білім алуға деген ынтасын төмендетуі мүмкін.
Қорытынды: бірлікпен орнығатын жұмыс
«Жұмыла көтерген жүк жеңіл» деген нақылға сай, бұл қиындықтарды жүйелі түрде шешу үшін Еуропадағы қазақ орталықтары өзара бірлесіп жұмыс істеуге талпынып келеді. Осы мақсатта Еуропа Қазақ Федерациясы құрылып, ынтымақты күшейту, іс-әрекетті бір арнаға түсіру және үйлестіру жұмыстары қолға алынды.
Негізгі мұрат — шетелдегі қандастар арасында қазақ тілін, қазақы қасиеттерді, ұлттық-мәдени құндылықтарды және салт-дәстүрді сақтап, оларды болашақ буынға табиғи қалпында жеткізу; сонымен бірге «атажұрт» Қазақстанмен барлық саладағы байланысты нығайту.
«Қалауын тапса қар жанады» дегендей, мәселелер реттеліп, қажетті қолдау мен ұйымдастыру жүйесі жолға қойылса, Еуропадағы қазақтар социологиялық тілмен айтқанда «культуртрагер» — Еуропа елдеріне қазақ мәдениетін жеткізуші маңызды көпір рөлін атқара алады.
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты!
Міржақып Дулатов