Танымдық іс-әрекетті белсендіру ерекшеліктері
Таным теориясы: мәні, құрылымы және білімнің ақиқатқа қатынасы
Таным теориясы (гносеология немесе эпистемология) — қоршаған дүниенің адам санасында бейнеленуін, танымның жалпы шарттары мен мүмкіндіктерін, білімнің шындыққа қатынасын, қоғамдық тәжірибе негізінде жүзеге асатын таным үдерісінің заңдылықтарын, оның негізгі түрлері мен әдістерін, сондай-ақ жорамалдар мен теорияларды құру және дамытудың жолдарын зерттейтін ғылым саласы.
Философиядағы негізгі мәселе — рух пен материяның, сана мен болмыстың арақатынасы — осы таным мәселесін тереңдетіп, білімнің қалай қалыптасатынын және қандай шарттарда ақиқатқа жететінін түсіндіруге бағыт береді.
Таным теориясының өзге теориялардан айырмашылығы
Таным теориясы білімнің қалыптасу және негізделу ұстанымдарын, ақиқаттың жалпы шарттарын, білімнің объективті қатынастармен байланысын қарастырады. Яғни, ол «не білеміз?» деген сұрақпен қатар, «неге бұлай білеміз?» және «бұл білім қаншалықты шынайы?» деген мәселелерді де талдайды.
Дүниені танудың формалары және ғылыми таным
Дүниені танудың әртүрлі формалары бар. Соның ішінде ғылыми-теориялық таным — дүниені меңгерудің маңызды формасы: оның негізінде логикалық ойлау, талдау және қорытынды жасау қабілеті жатады. Ғылыми таным көптеген жеке деректерден заңдылықтарды шығарып, құбылыстарға жүйелі сипаттама беруге ұмтылады.
Студенттің танымдық қабілеті және белсенділігі
Студенттер бойында көрінетін таным қабілеттері — білімді белсенді әрі нәтижелі түрде бейнелеу мүмкіндігі. Мұндай бейнелеу әрекеті күрделі үдеріс болып саналады: ол студенттердің сыртқы әрекеттерін біртіндеп қалыптастыру нәтижесінде жүзеге асады.
Студенттердің танымдық белсенділігін арттыру, таным қабілетінің оянуына түрткі болу — оқытудың негізгі міндеттерінің бірі. Бұл кезеңде қабылдау, есте сақтау, қиял және зейіннің тұрақтылығы ерекше рөл атқарады.
Сезімдік танымның рөлі
Студенттің өзіндік сезімдік танымы (қалауы, ынтасы, әсерленуі) негізінде қабылданған білім, дағды, ептілік пен шеберлік әдетте әлдеқайда нәтижелі және берік болады. Сондықтан оқу ортасы қызығушылықты қолдайтындай құрылуы қажет.
Ақыл-ой әрекеттерін кезең-кезеңімен қалыптастыру
Ақыл-ой әрекеттерін кезеңмен қалыптастыру теориясының түйіні мынада: білім алу оқушының белгілі бір әрекеттер жүйесін орындауы арқылы іске асады. Ойлау дайын күйінде берілмейді — ол үйреніледі, ойлау операциялары меңгеріледі.
Оқытушының міндеті — осы үдерісті басқару: тек нәтижені ғана емес, әрекеттің қалыптасу барысын да бақылап, оқушының сезімдік қабылдауын жетілдіру үшін жүйелі жетекшілік жасау.
Оқыту үдерісі, әдіс және өзара әрекеттесу
Оқу-тәрбиелеу үдерісі оқытушы мен оқып-үйренушінің әртүрлі іс-әрекеттерінен тұрады; бұл әрекеттердің барлығы білім мазмұнын меңгерту мақсатына бағытталады. Дидактикада осы іс-әрекеттердің сипаты, тұтастығы және ұйымдасуы маңызды орын алады.
Білім тек оқытушыдан студентке «беріліп» қана қоймайды — ол студенттің шығармашылығын дамытуға жұмылдырылады. Себебі оқыту әдісі білімді игеру үдерісімен тікелей байланысты және педагог үшін кәсіби құрал қызметін атқарады.
Оқыту әдісіне берілген анықтамалар
Б. Краевский: оқыту әдісі — оқытушы мен оқып-үйренушінің біріккен іс-әрекетінің моделі, белгілі білім мазмұнын игертуге арналған нормативті жоспар.
И. Лернер: оқыту әдісі — оқытушы мен оқып-үйренушінің сатылы өзара әрекеттесу жүйесі, мазмұнды игеруді ұйымдастыруға бағытталған тәсілдер жиынтығы.
В. Оконь: оқыту әдісі — оқып-үйренушінің жеке өзгерістерін жүзеге асыру мақсатына қызмет ететін оқытушы мен оқушының біріккен қызметі.
Әдістің объективті және субъективті бөлігі
Кез келген оқыту әдісінде екі қыры болады:
- Объективті бөлік: заңдар мен заңдылықтар, ұстанымдар, мақсатқа сәйкес мазмұн, іс-әрекет формалары сияқты тұрақты ережелер.
- Субъективті бөлік: оқушының дара ерекшеліктері, нақты жағдай, сыныптың мүмкіндігі және оқытушының тәжірибесі.
Технологиялық тәсілдің шегі
Әдіске тек технологиялық тұрғыдан жақындау өнімділікті арттыруды көздегенімен, кей жағдайда оқып-үйренушінің танымдық мүмкіндігін, тұлғаның белсенді танымдық қабілетін жеткілікті ескермей қалуы мүмкін. Сондықтан әдіс таңдауда мазмұн, мақсат және оқушы ерекшелігі бірлікте қарастырылуы қажет.
Білім мазмұны: түрлері, қызметтері және «игеру» ұғымы
Оқытуда қолданылатын білім түрлері
- Терминдер мен ұғымдар
- Дәйектер мен деректер
- Заңдар мен теориялар
- Әдістемелік білім
- Білімді бағалау туралы білім
Білімнің негізгі қызметтері
Білім бірнеше маңызды қызмет атқарады. Біріншіден, ол адамның әлеммен және адамдармен байланысын жүйелеуге көмектеседі. Екіншіден, іс-әрекетті мақсатқа бағыттайтын бағдарлық қызмет атқарады: заңдылықтарды танып, құбылыстардың даму бағытын түсіндіреді.
Сондай-ақ білім ережелер, нұсқаулар, алгоритмдер түрінде тәжірибелік нормаларды сипаттап, іс-әрекет тәсілдерін іске асыруға мүмкіндік береді.
Игеру: әлеуметтік тәжірибеден тұлғалық тәжірибеге
«Игеру» — әлеуметтік тәжірибенің объективті мазмұнының жеке адамның ішкі (тұлғалық) мазмұнына айналуы. Білімді игеру тек ақпаратты жаттап алу емес; ол алынған білімді әрекет тәсілдері арқылы қайта жаңғыртып, дағды мен шеберлікке айналдыруды талап етеді.
Білім сапасы нені білдіреді?
Білім сапасы — сапалық сипаттамалардың өзара байланысқан жиынтығы. Ол тұлғаның даму мақсатына сай жоспарланып, шығармашылық әлеуетін ашуға бағытталған толыққанды білімді қамтиды. Тұлғалық білім екі өлшеммен айқындалады: қоғам деңгейіне сай өмірді жалпылай білуі және әрекетті шығармашылықпен жүзеге асыру қабілеті.
Танымдық қабілетті дамыту: мектеп тәжірибесіне бағыт
Танымдық қабілет әркімге тән. Қоғамдағы өзгерістерге сәйкес бүгінгі міндет — оқушыларға тиянақты білім берумен қатар, олардың танымдық қабілетін мақсатты түрде дамыту. Оқушылардың пәнге қызығуын арттыру, өздігінен даму дағдыларын қалыптастыру, ізденімпаздық пен шығармашылыққа тәрбиелеу — әр мектептің жауапкершілігі.
Сондықтан білім мазмұнын, оқыту әдістерін, түрлері мен құралдарын және жалпы әдістемелік жүйені жаңа сапалық негізде қайта құру қажет. Білім мазмұны тек ақпарат көзі емес, оқушының өздігінен білім алу құралына айналуға тиіс.
Тиімді ұйымдастырудың бағыттары
- Пәнаралық байланысты күшейту және оқу тапсырмаларын өмірмен ұштастыру.
- Дәстүрлі және дәстүрлі емес сабақ түрлерін алмастырып қолдану.
- Педагогикалық ахуалға қарай дара және ұжымдық оқытуды үйлестіру.
- Оқу құралдарын мақсатқа сай, орынды пайдалану.
Көзқарастар: дамыта оқыту идеясы
Л. Занков: «Оқыту оқушының жалпы рухани дамуын қамтамасыз етуі қажет».
Л. Выготский: «Жақсы оқыту — баланың дамуынан ілгері жүретін, оны жетелейтін оқыту», сондай-ақ оқу — баланың өз танымдық белсенділігі.
Пәнге қызығуды дамытудың үш шарты (Қ. Қожабаев)
1) Мазмұнды жаңарту
Фактілерді жаңаша түсіндіру, материалға тарихи бағдар беру, практикалық мәнін ашу, ғылымның жаңа жетістіктерін жүйелі баяндау.
2) Өз бетінше жұмысқа негіздеу
Проблемалық тұрғыдан зерттеу, шығармашылық және практикалық жұмыстарға бағытталған оқыту тәсілдерін қолдану.
3) Қолдау және талап
Оқушы қабілетін ұштау, көмекке дайын тұру, мүмкіндігін қолдау, әділ талап қою, көтермелеу және өзара бәсекеге сауатты ықпал ету.
Ізденімпаздықты күшейтетін тәжірибелер
Оқушылардың танымдық белсенділігі мен ізденімпаздығын арттыру үшін оқу үдерісі оларды қанағаттандыратындай ұйымдастырылуы керек. «Жүз рет естігенше, бір рет көрген артық» деген қағидаға сүйене отырып, пәндер бойынша ойын-байқау форматтарын қолдану тиімді нәтиже береді (мысалы: «Не? Қашан? Қайда?», «Брейн-ринг», «Ғасыр көшбасшысы», «Жұлдызды сағат»).
Алайда мақсат тек қызықтыру емес: мұғалім дайын фактілерді, заңдар мен ережелерді берумен шектелмей, оқушыларды өздігінен ізденуге, алған білімін талдап-тұжырымдауға жетелеуі қажет. Мұғалім мен оқушы арасында ұжымдық қарым-қатынас, сыйластық және сенім орныққанда ғана оқыту жоғары нәтижеге қол жеткізеді.