ЖАМБЫЛ АЙТЫС ШЕБЕРІ
Халық поэзиясының табиғаты
Халық поэзиясы көбіне ауызша айтылып, кейін хатқа түсіріліп, оқырман назарына ұсынылады. Оның көркемдеу құралдары өзгеше: ой көбіне байырғы тілдік өрнекпен, қалыптасқан дәстүрлі әдіспен беріледі.
Осы ортадан шыққан талантты өкілдер нағыз көркем сөз шеберіне айналып, ел таныған ақын дәрежесіне көтеріледі. Кеңес дәуіріндегі халық поэзиясының ірі өкілдерінің бірі — Жамбыл Жапаұлы.
Жамбылдың өмір жолы: қалыптасу кезеңі
Жамбыл қазіргі Жамбыл облысы аумағында, Шу өзенінің бойындағы Жамбыл тауының етегінде 1846 жылдың ақпан айында дүниеге келген. Ол жоқшылықта өседі. Ес білгелі әкесі оны ауыл молдасына оқуға береді, бірақ молдалардың қорлығына шыдамай оқуын тастап кетеді.
Жаратылысынан пысық әрі зерек бала білімді жүйелі оқып алмаса да, жастайынан ән мен өлеңге құмар болады: ауызекі естіген жыр-өлеңдерді жаттап жүреді. Мінезі өр, тентектеу болғандықтан, ел ішінде есте қалатын қызықты қылықтары да аз болмаған.
Жамбыл ерте жастан домбыра тартып үйреніп, ақын болуды армандайды. Өнерінің шет жағасын көрсете бастаған кезінен-ақ құрбы-құрдас ақындардан оқ бойы озық көрініп, жұрт көзіне іліге бастайды. Әкесі домбыраны жақтырмайтынын білсе де, Жамбыл ән мен жырдан қол үзбейді.
Батыл өтініш: бата сұрау
Жамбыл 13–14 жасында әкесіне домбырамен келіп, бата сұрайды:
Батаңды маған бер, әке,
Тіліме менің ер, әке,
Жапаның ұлы ақын боп,
«Жақсы істепті…» дер, әке!
Әкесі ризашылығын бермесе де, қайсар бала алған бетінен қайтпай, Жетісуға атағы жайылған Сүйінбай ақынға барып, сөзін сынатып, батасын алады. Ел дәстүрі бойынша жас ақын белгілі бір ұстаз тұтқан ақынға барып, өнерін танытып, бата алатын.
Сүйінбайдың өсиеті: ақындық өлшем
Сүйінбай жас ақынның талабын байқап, өлеңнің халықтық жауапкершілігін ерекше атап өтеді: өлең жеке адамның көңілін көтерумен шектелмей, бүкіл жұрт сүйіп тыңдайтын, жаттап алатын, ұмытылмайтын сөз болуы керек; көмей емес, жүрек сөйлеуі тиіс; шындық пен әділдік жырлануға тиіс; ескі сүрлеуге түспей, жаңа, тың жолға түсу қажет.
Жамбыл Сүйінбайдан ең алдымен импровизаторлық өнерді — ой келген жерден сөз табуды, өлеңді жылдам құрауды, шешендік пен тапқырлықты үйренеді. Сондықтан да Жамбылдың Сүйінбайды пір тұтып, оны шабыттың бастауы ретінде жырлауы заңды:
Менің пірім Сүйінбай,
Сөз сөйлеген сыйынбай.
Сырлы сұлу сөздері
Маған тартқан сыйындай.
Сүйінбай деп сөйлесем,
Жыр келеді бұрқырап —
Қара дауыл құйындай.
Айтыс — Жамбыл өнерінің өзегі
ХІХ ғасырдың 70–80 жылдарында Жамбыл аты елге белгілі ақынға айналады. Оның ақындық қызметінде айтыс айрықша орын алады: Жамбыл өз өнерін көбіне айтыс үстінде танытты.
Жамбыл айтысының басты ерекшелігі — сөзді белгілі бір идеялық бағытқа бағындыра білуі. Айтыс барысында ол қалың көпшіліктің көңіліне қонымды әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік тәрізді түйткілдерді көтеріп, халық атынан сөйлейді.
Құлмамбетпен айтыс: ру мүддесінен халық мүддесіне
Жамбылдың бұрынғы айтыстарының ішінде Құлмамбет ақынмен сөз сайысы ерекше көзге түседі. Сол кезеңдегі көптеген айтыстар сияқты, мұнда да екі ақын өз руларының атынан сөйлейді. Құлмамбет албан, дулат руларының байлары мен билерін мақтайды.
Жамбыл да өз руының атынан айтысқа түседі, бірақ сөзін байлық пен мол мүлікке емес, адамгершілікке, ерлік пен әділдікке бұрады. Осы арқылы оның айтысында ру мүддесінен гөрі халықтық мүдде биіктей түседі.
Құлмамбет Шапыраштыны кедей деп кемсітеді, Сұраншы мен Саурықты сөз етеді. Жамбыл Алматының салтанатын, елдің әлеуетін айта отырып, Сұраншы мен Саурықтың өлімін ерлік өлім деп бағалап, батырлықты байлыққа қарсы қояды. Сонымен бірге, Құлмамбеттің ағасы Мақсұттың ел ішіндегі даудан қаза тапқанын бетіне басып, қарсы уәж айтады.
Түйінді ұстаным
Жамбыл айтыста байлықты мадақтаудан гөрі адамдықты, ерлікті, бірлікті жырлауды алға шығарады:
Адамдықты айт, ерлікті айт, батырлықты айт,
Ел бірлігін сақтаған татулықты айт.
Қарынбайдай сараңдар толып жатыр,
Оны мақтап әуре болмай, жөніңе қайт.
Осы айтыста Жамбылдың сөзі дәлелді әрі өтімді шығып, ақын жеңіске жетеді.
ХІХ ғасырдағы айтыс мектебі және жазбаға түсуі
ХІХ ғасырда айтыс дәстүрін қалыптастырған ақындар аз болмаған: Орынбай, Шөже, Кеншінбай, Түбек, Жанақ, Ақан сері, Біржан, Сара, Ақсұлу, Әсет, Ырысжан, Сүйінбай, Майкөт, Майлықожа, Құлыншақ және тағы басқа көптеген ақындар халық жадында сақталды.
ХІХ ғасырдың орта шенінен бастап орыс және қазақ ғалымдары айтыстарды алғаш рет қағазға түсіре бастады. Жазып алынған әр айтысты аяқталған, жеке шығарма ретінде тануға болады.
Жамбыл айтыстарының жаңалығы: шындық пен сюжеттік кеңдік
Айтыс дәстүрінен үлгі алған Жамбылдың сөз сайыстарында жаңа бір беталыс байқалады: біріншіден, ақынның өмір шындығын үздіксіз суреттеуге ұмтылысы; екіншіден, жеке айтысты желілі, тұтас шығарма дәрежесіне жеткізуі.
Жамбыл айтыстарының ішінде толыққанды аяқталған шығармалар қатарында Құлмамбетпен, Сарыбаспен, Досмағамбетпен айтыстар аталады. Әсіресе Сарыбаспен және Досмағамбетпен айтыстары сюжеттік мотиві кең сүре айтыс сипатында: мұнда батырлар жорығы, ел шежіресі, тарихи аңыз-оқиғалар, қоғамдық өмір шындығы және алуан адам бейнелері айқын жырланады.
Сондықтан Жамбыл айтыстарын әрі айтыс ретінде, әрі сюжетті дастан ретінде қатар таныған жөн.
Досмағамбетпен сөз сайысы: байлық пен жауапкершіліктің тартысы
Айтыс үстінде Досмағамбет өзін сөзі мол, жүйрік ақын санап, байлығы мен салтанатын алға тартып, Жамбылды кедейлікпен кемсіте сөйлейді. Ол Қолдай, Маман, Желдібай секілді байларды тірек етіп мақтан қылады.
Жамбыл бұған қарсы уәж айтып, ақындықтың өлшемін байлықтан емес, елге қызмет ететін ерлік пен әділдіктен іздейді. Елді қорғаған батырларды алға шығарып, «өз пайдасы жоқ байды мақтаудың» мәнсіздігін бетке ұстайды; молдалықтың да байға сатылуы мүмкін екенін сынға алады.
Белгілі айтыстар және әдеби мұра
Көп айтыстың ішінен ең таңдаулылары ғана кеңестік жылдарда ақынның өз айтуымен хатқа түскен. Жамбыл жастау кезінде Айкүміспен, Бөлектің қызымен қысқа қайым айтысқа түскені де айтылады.
Көлемді сөз сайыстары
- «Жамбыл мен Құлмамбет» (1897)
- «Жамбыл мен Сарыбас ақын» (1885)
- «Жамбыл мен Досмағамбет» (1907)
- «Жамбыл мен Шашубай» (1909)
Қосымша деректер
Сара ақынмен қағысу (1875), Майкөтпен дидарласу (1891), «Жамбылдың Шыбыл шалға айтқаны» (1890), «Жамбыл мен Бөлтірік» (1890) сияқты үлгілер төкпе ақындық дәстүрдің көрнекті нұсқалары саналады.
Қорытынды: Жамбыл айтысының идеялық салмағы
Жамбыл айтыстарында ерлікті жырлау біртіндеп дамып, кең тынысты батырлық дастан жасауға негіз болады. Көп ақындар айтысындағыдай лирикалық-эпостық элементтерден гөрі, Жамбылда ақын мен ақын арасындағы жеке сынасу мен қоғамдық ойдың салмағы басым.
Айтыстағы полемиканың шиеленісуі жеңіс пен жеңілісті ғана анықтамайды; мұнда тарихи қоғам өмірінің шындығы, ерлік күрестің сыр-сипаты ашылып жырланады. Еңбекші халықтың тәуелсіздік пен азаттық жолындағы талпынысы, батырлар бейнесі дараланып көрсетіледі.
Сонымен бірге халық ақындарының типі әрқилы: бір тобы эпикалық жыр айтуға бейім (Марабай типтес), бір тобы лирик, әнші-ақын (Біржан, Жаяу Мұса типтес), ал енді бір тобы — тек импровизатор айтыс ақындары.