ЗАЙМДАР БОЙЫНША ШЫҒЫНДАР
23 (IAS) Займдар бойынша шығындар
Белгілі бір талаптарға сай келетін активті сатып алуға, салуға немесе өндіруге тікелей қатысты займдар бойынша шығындар сол активтің құнының бір бөлігі болып табылады және активтің құнына қосу арқылы капиталдандырылуы тиіс. Ал басқа займдар бойынша шығындар олар жұмсалған кезеңде шығыс ретінде танылады.
Негізгі ұғымдар
Займдар бойынша шығындар
Ұйымның қарыз қаражатын тартуға байланысты пайыздық және өзге де шығындары.
- Тиімді пайыздық мөлшерлеме әдісімен есептелген пайыздық шығындар.
- Қаржылық жалдау бойынша кредиттің толық құны.
- Шетел валютасындағы займдардан туындайтын, пайыз шығындарына түзету ретінде қарастырылатын бағамдық айырмашылықтар.
Белгілі бір талаптарға сай келетін актив
Болжалды пайдалануға немесе сатуға дайындау үшін елеулі уақытты қажет ететін актив.
Мысалдар:
Босалқылар (кей жағдайларда), өндірістік зауыттар, электр энергиясын өндіретін станциялар, материалдық емес активтер, инвестициялық жылжымайтын мүліктер.
Талаптарға сай келмейтіндер:
- Қысқа уақыт ішінде жасалатын немесе өндірілетін қаржылық активтер және босалқылар.
- Сатып алу кезінде-ақ ниеттелген қолдануға немесе сатуға дайын активтер.
Негізгі қағида
Талаптарға сай активке тікелей қатысты займдар бойынша шығындар активтің құнына капиталдандырылады; ал өзге займдар бойынша шығындар кезең шығысы ретінде танылады.
Капиталдандырудың қолданылу шарттары
Займдар бойынша шығындар активтің құнына қосу арқылы капиталдандырылады, егер ұйым: болашақта экономикалық тиімділік алуы ықтимал болса және шығындарды сенімді түрде өлшей алса.
Басталу сәті
Капиталдандыру мына жағдайлардың барлығы бір мезетте орын алғанда басталады:
- Актив бойынша шығындар пайда болды.
- Займдар бойынша шығындар пайда болды.
- Активті пайдалануға немесе сатуға дайындауға қажетті жұмыстар басталды.
Тоқтата тұру
Егер объектіні түрлендіру жөніндегі белсенді жұмыста ұзақ үзіліс болса, капиталдандыру уақытша тоқтатылады. Бұл кезеңде аяқталмаған объектіні ұстауға жұмсалатын шығындар капиталдандырылмайды.
Дегенмен елеулі техникалық және әкімшілік жұмыстар жүріп жатқан кезеңде, сондай-ақ кідіріс дайындық үдерісінің қажетті бөлігі болса (мысалы, табиғи/маусымдық жағдайлар), капиталдандыру әдетте тоқтатылмайды.
Тоқтату сәті
Активті мақсаты бойынша пайдалануға немесе сатуға дайындау үшін қажетті жұмыстардың барлығы негізінен аяқталған кезде капиталдандыру тоқтатылады.
Кішігірім әрлеу/ресімдеу жұмыстары ғана қалса, бұл жұмыстардың іс жүзінде аяқталғанын білдіреді.
Қандай шығындар «активке жұмсалған шығын» болып саналады
Белгілі бір талаптарға сай келетін активке жұмсалатын шығындарға тек: ақшалай төлемдер, басқа активтердің аударымдары немесе пайыздық міндеттемелерді қабылдау арқылы танылатын шығындар жатады. Мұндай шығындар активке байланысты алынған төлемдер мен субсидиялар сомасына азайтылады.
Нақтылау
Дайындау үшін қажетті қызмет тек тікелей құрылыс/өндірісті ғана емес, сонымен қатар техникалық және әкімшілік жұмыстарды (мысалы, құрылысқа рұқсаттар алу) қамтиды. Бірақ активтің күйін өзгертетін өндіріс немесе түрлендіру болмаса, активті жай ғана иелену мұндай қызметке жатпайды.
Тікелей байланысты шығындарды анықтау
Белгілі бір талаптарға сай активті сатып алуға, салуға немесе өндіруге тікелей байланысты займдар бойынша шығындар — егер сол активке шығындар жұмсалмаған болса, пайда болмас еді (яғни, жол бермеуге болатын) шығындар.
Арнайы алынған қарыз
Егер ұйым қаражатты нақты бір талаптарға сай активті сатып алу үшін арнайы қарызға алса, тікелей байланысты шығындарды айқын анықтауға болады.
Жалпы мақсаттағы қарыз
Қаржы қызметі орталықтандырылған болғанда, топ ішінде түрлі пайыздық мөлшерлемелермен қарыз тартылып, қаражат әртүрлі негіздерде қайта қарызға берілгенде немесе валюталық тәуекелдер (бағам ауытқуы, жоғары инфляциямен байланыстырылған қарыздар) болғанда, тікелей байланысты соманы анықтау күрделеніп, кәсіби пайымдауды талап етеді.
Капиталдандырылатын соманы есептеу
Арнайы қарыз бойынша
Қаражат белгілі бір талаптарға сай активке арнайы қарызға алынған шектерде, капиталдандыруға рұқсат етілетін сома: кезең ішінде осы қарыз бойынша жұмсалған нақты шығындардан қарыз қаражатын қысқа мерзімді инвестициялаудан түскен кез келген инвестициялық табысты шегеру арқылы анықталады.
Егер қаражат активке жұмсалғанға дейін уақытша инвестицияланса, алынған табыс капиталдандырылатын займ шығындарын азайтады.
Жалпы мақсаттағы қарыз бойынша
Қаражат жалпы мақсаттарда қарызға алынған және талаптарға сай активке пайдаланылған шектерде, капиталдандырылатын сома активке жұмсалған шығындарға капиталдандыру мөлшерлемесін қолдану арқылы анықталады.
Капиталдандыру мөлшерлемесі — кезең ішінде өтелмей қалған займдар бойынша шығындардың (арнайы займдарды қоспағанда) өлшенген орташа мәні. Кезең ішінде капиталдандырылған соманың жалпы мөлшері сол кезеңде жұмсалған займ шығындарының сомасынан аспауы тиіс.
Топ құрылымында қолдану ерекшелігі
Кейбір жағдайларда өлшенген орташа мөлшерлемені есептегенде бас ұйым мен еншілес ұйымдардың барлық займдарын біріктірген жөн; басқа жағдайларда әрбір еншілес ұйым үшін оның өз займдарына қатысты мөлшерлемені қолдану орынды болады.
Құнның өтелімділігі және есептен шығару
Егер белгілі бір талаптарға сай активтің қаржылық жағдай туралы есептегі баланстық құны немесе болжамды түпкілікті құны оның өтелетін сомасынан немесе сатудың ықтимал таза құнынан асып кетсе, баланстық құн басқа ХҚЕС талаптарына сәйкес ішінара немесе толық есептен шығарылады. Белгілі бір жағдайларда есептен шығарылған сома тиісті стандарттарға сәйкес қалпына келтірілуі мүмкін.
Гиперинфляция жағдайындағы талап
Егер ұйым 29 (IAS) «Гиперинфляциялық экономикаларда қаржылық есеп беру» стандартын қолданса, қарыз шығындарының сол кезең ішіндегі инфляцияны өтейтін бөлігі 21-тармаққа сәйкес шығыс ретінде танылады.
Күрделі объектілер: бөліктер бойынша тоқтату
Егер белгілі бір талаптарға сай актив бірнеше бөліктен тұрса және әрбір бөлік басқа бөліктердің құрылысы жалғасып жатқан кезде пайдалануға жарамды болса, займдар бойынша шығындарды капиталдандыру активтің сол бөлігі мақсатты пайдалануға немесе сатуға дайындау үшін қажетті жұмыстар негізінен аяқталған кезде тоқтатылады.
Мысал
Бірнеше ғимараттан тұратын бизнес-орталық: әрбір ғимарат (бөлік) жеке пайдалануға дайын болған сайын, сол бөлік бойынша капиталдандыру тоқтатылады.
Қарсы мысал
Бір алаңдағы әртүрлі цехтарда жүзеге асатын бірнеше үдеріс біріктірілген өндіріс (мысалы, болат илемдеу): барлық құрамдас бөліктер пайдалануға дейін толық аяқталуы қажет болған жағдайда, капиталдандыру жалпы аяқталған кезде тоқтатылады.
Қаржылық есептілікте ашып көрсету
- Кезең ішінде капиталдандырылған займдар бойынша шығындардың сомасы.
- Капиталдандыруға жарамды шығындар сомасын анықтау үшін пайдаланылған капиталдандыру мөлшерлемесі.