Радиоактивті қалдықтар
Радиациялық ластану: Қазақстан үшін өзекті қауіп
Қазіргі кезеңнің ең өзекті мәселелерінің бірі — радиациялық ластану. Радиоактивті ластанумен күресудің негізгі жолы — алдын алу, өйткені табиғи ортаны мұндай ластанудан толық бейтараптандыратын биологиялық ыдырату әдістері де, өзге тиімді механизмдер де жоқ.
Неліктен бұл қауіпті?
Радиоактивті заттар қоректік тізбек арқылы (өсімдіктерден жануарларға) таралып, азық-түлік өнімдерімен бірге адам ағзасына түсуі мүмкін. Уақыт өте келе олар адам денсаулығына зиян келтіретін деңгейге дейін жиналады.
Семей ядролық полигонының зардаптары
Қазақстан аумағында қуатты ядролық сынақтардың ең көп саны жасалды. Семей полигонында 1949–1989 жылдар аралығында 470 ядролық жарылыс жүргізілген: оның 90-ы ауада, 345-і жер астында, 26-ы жер бетінде орын алған. Бұл жарылыстар Қазақстан территориясының едәуір бөлігінің радиациялық ластануына әкелді.
Шығыс Қазақстан тұрғындары Хиросима–Нагасаки мен Чернобыльдан кейінгі ең ірі иондаушы сәулелену дозаларының бірін алғаны айтылады. Радиациялық әсерге байланысты аурулар жөніндегі деректер 1989 жылға дейін құпия сақталған. Ресми емес ақпараттарға сүйенсек, лейкемиядан қаза тапқандар саны ондаған мың адамға жетуі мүмкін.
1995 жылғы өлшеулер (ШҚО)
- Цезий-137 белсенділігі: 65–100 мкР/сағ
- Кейбір аумақтарда: 120–500 мкР/сағ
- Зайсан көлінің оңтүстік-батыс жағалауында: 120–150 мкР/сағ
Су көздеріндегі әсер
Бұрынғы ядролық жарылыстар табиғи сулардың қалыптасуына теріс әсер еткен: тек полигон аймағында ғана емес, оған іргелес территорияларда да.
Стронций-90 ең көп мөлшерде Сарыөзек жылғасы, Мұржық тауының етегі (Мұржық және Дегелең аймақтары) маңында байқалған. Белсенділіктің жоғары деңгейі Семей облысының Қайнар селосында және Абыралы аумағындағы көптеген құдық суларында анықталған. Ал Семей қаласының оңтүстігіне қарай, Тарбағатай маңындағы су алмасуы белсенді аймақта белсенділік салыстырмалы түрде төмен болған.
Радиациялық ластанудың негізгі себептері
Қазақстан территориясындағы радиациялық ластанудың басты себептеріне мыналар жатады:
- Семей ядролық полигонындағы жарылыстардың салдары
- Радиоактивті материалдарды пайдаланатын атом өнеркәсібі кәсіпорындары
- Ғаламдық жауын-шашындар (радионуклидтердің тасымалдануы)
- Халық шаруашылық міндеттері үшін жасалған жер асты ядролық жарылыстар
- Табиғи радиоактивтілік және космостық сәулелену
- Радиоактивті қалдықтар
Халық шаруашылығы мақсатындағы жер асты жарылыстар
1995 жылға дейін Қазақстан территориясында әскери полигондардан тыс жерде 32 жер асты ядролық жарылыс жасалған. Олар әртүрлі халық шаруашылық міндеттерін шешуге бағытталған, соның ішінде жер қыртысын сейсмикалық зерттеу жұмыстарымен байланыстырылған.
Бақылаудың әлсіздігі
Мәтіндегі дерекке сәйкес, Каспий маңы ойпатындағы тұз күмбездері аймағында жер асты суларының ластану деңгейін бағалау және мониторинг жүргізу бойынша жүйелі жұмыстар орындалмаған.
Атом кәсіпорындары және техногендік факторлар
Қазақстандағы техногендік қызметтен туындайтын радиоактивті ластану уран өндіру кен орындарымен, ядролық зерттеу және энергетикалық қондырғылармен, сондай-ақ полиметалл, мұнай және газ кен орындарындағы өндіру-өңдеу жұмыстарымен байланысты. Бұл процестер уран–радий және торий қатары элементтерінің әсерінен радиоактивтіліктің жоғарылауымен сипатталады.
Сандық деректер (көрсетілген мәтін бойынша)
- Кәсіпорын саны
- 800+
- Иондаушы сәуле көздерін пайдаланатын
- Жалпы белсенділік
- 250 000+ кюри
- Көрсетілген жиынтық мән
- Есептен шығарылуы тиіс көздер
- ~20 000
- Кеміту/жою қажеттілігі
1995 жылғы бақылаулардан мысалдар
Шығыс Қазақстан облысында бірқатар аномалиялар анықталған: Үлбі комбинатының өнеркәсіп территориясында 15 радиоактивті ластану учаскесі табылып, оның 13-і жойылған.
Маңғыстау облысында Иранға жөнелтілетін металл қалдықтарының радиоактивті ластануы тіркелген.
Жамбыл облысында (Нодорос АҚ) 1995 жылы ылғал өлшегіштің нейтронды сәулелену көзі жоғалған. Комиссия құрылып, себептерін анықтау бойынша тергеу жүргізілген.
Солтүстік Қазақстан облысында Смирнов поселкесіндегі элеватордан қуаты 200–300 мкР/сағ болатын иондаушы сәуле шығаратын құралдар табылған.
Павлодар облысында кейбір құрылыс материалдарының радиациялық сапа сертификаты болмаған. Қарағанды облысында кәсіпорындар иондаушы сәуле көздерін уақтылы жоюға арналған приборлар мен аппаратурамен толық қамтамасыз етілмеген.
Семей облысында кедендік бақылау жүйесімен бірлескен тексеру нәтижесінде Қазақстаннан сыртқа радиоактивті ластанған сым кабельдерін шығарудың 3 фактісі тіркелген.
Табиғи радиоактивтілік, радон және фон деңгейлері
Қазақстан территориясының табиғи радиоактивтілігі аумақтың геологиялық және метеорологиялық әртектілігімен, сондай-ақ уран, радий, торий қатарлары элементтерімен және космостық сәулеленумен байланысты.
Табиғи фонның мысалдары
- Ірі су қоймаларында: 6–8 мкР/сағ
- Гранитті массивтерде: 50–60 мкР/сағ
- Космостық сәулелер үлесі: 3–8 мкР/сағ
Радон мәселесі (Көкшетау облысы, 1995)
Зерттеулер нәтижесінде Арықбалық және Сарытүбек елді мекендеріндегі көптеген ғимараттарда радиоактивті газ — радонның жоғары концентрациясы анықталған. Мысалы, Арықбалық селосында екі балалар бақшасы жабылған.
Қоғамдық қатысу және экологиялық ұйымдар
Елде үкіметтік емес экологиялық ұйымдардың қызметін саяси және құқықтық негізде дамытуға жағдай жасалуда. «Қоршаған ортаны қорғау туралы» және «Экологиялық сараптама туралы» заңдарда жұртшылықтың қатысу тәртібі мен ақпаратқа қол жеткізу қағидаттары бекітілген.
Республикада 200-ден астам үкіметтік емес ұйым қоршаған ортаны қорғау, экологиялық білім беру, радиациялық қауіпсіздік және экологиялық ағарту бағыттарында жұмыс істейді.
Экологиялық мәселелердің кең ауқымы
Радиациялық қауіппен қатар, негізгі экологиялық мәселелерге қалалардағы ауаның ластануы, жердің тозуы мен шөлейттенуі, өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың көбеюі, жер асты және жер үсті су көздерінің ластануы жатады. Ертіс, Жайық, Талас, Сырдария, Іле, Шу өзендерінде ластанған су учаскелері байқалады.
Қалалардағы ауа сапасы
Ауаның ластануы 15 қалада нормадан асқаны көрсетілген. Соның ішінде Өскемен, Ленинагор, Алматы, Ақтөбе, Атырау, Ақтау, Теміртау, Шымкент, Тараз, Петропавл, Қарағанды және басқа қалаларда ластану деңгейі бұрынғыға қарағанда жоғары.
Арал өңірі және тұзды шаң
Арал өңірінде 59,6 млн гектар жердің деградацияға ұшырағаны айтылады. Көтерілген тұзды шаң ағындары 300 шақырымға дейін таралып, кей жағдайда әсер ету радиусы 500 шақырымға дейін жетеді.
Қалдықтар көлемі
- Жиналған өндірістік және тұрмыстық қалдықтар: 20 млрд тоннадан астам
- Жыл сайын: 14 млн м³ тұрмыстық қалдық
- Жыл сайын: 700 млн тонна өнеркәсіптік қалдық
- Оның ішінде: 84 млн тонна улы/қауіпті қалдықтар
Өндірістік үйінділер және радиациялық фон
Өндіріс орындары өңдеген рудалардың қалдық үйінділері кең аумақты алып жатыр: 1–18 үйінділердің жалпы көлемі шамамен 56 млн текше метрге жетеді. Кей жерлерде радиациялық фон 35 мкР/сағаттан 3000 мкР/сағатқа дейін көтеріліп, халық денсаулығына қауіп төндіреді.