Сөз құны – сөз қадірі

Өлеңнің психологиялық ой-нақышы ішкі иірімге ұласқан сайын, сананың бір түкпірінде ұлт зиялыларының жүрегіне беріш боп қатқан баспана зары бой көтереді. Оның үстіне, ақындықтың ақ мешітіндей болған Қасымның үйі қайдағы бір Виноградов көшесінде орналасқанын аңғару — өз алдына тосын әсер. Автордың «ақылым жетпей, миым ашиды» деуі де сондықтан.

Оқырманды дәл осындай күйге түсіру — қаламгер шеберлігін танытатын тәсіл. Әрине, ақын әр жолды есептеп, кесіп-пішіп отырмағаны анық: бұл — санадан сау етіп түскен суреттер. Ал алғашқы жолдағы «құйын» поэтикалық танымда объектив кеңістіктегі субъектив үрейді ишаралауымен ерекшеленеді.

«Құйын» табиғи құбылыс таңбасынан параллельдік сипатқа ауысқанда, бүгінгі заманның жаһандық жылдамдығына теңескендей болады: уақыт өз орнын ауыстырмақ. Бұл санаға сыймайды. Ақынның демі өрт шарпитындай, алайда қазір қай үйді өртеп, қай үйді қиратпай жатыр?

Түйін мүлде шымыр әрі мазасыз байланады: автор тек өз ішін ғана емес, оқырманның да еңсесін жиып тастайды. Мұнда «өгізге туған күн бұзауға да туады» деген емеурін бар. Қазақ үшін Қасымның үйі Қағбадан кем бе?

Бұл образ бір ғана «ұлт рухының» символы болып қалмайды; сонымен қатар жат пиғылдың қасақана әрекетін әшкерелеуімен де құнды. Егер жыр сорабы «Біздің үйге...» келіп тірелмесе, бұл өлең дәл осындай деңгейде ішке індемес те еді. Автор бұл салмақты толық сезінгендей.

«Құстың көлеңкесі» — ақынның өз тағдыры мен көңіл-күй ауанын галереядай үйлестіріп жүйелеген кітап. Жинаққа жетпіске жуық өлең топтастырылыпты. Осынша ғана өлеңмен таңдаулы құрастыру — автордың қатал редакторлық өресін, талғамға деген тазалығын аңғартады. Кейде том-том ақ қағазға қиянат жасап жүргендерге ой салатын қадам деуге болады.

Бұл — қаламгердің өзін ғана сыйлауы емес, оқырманға көрсеткен үлкен құрметі. Осы тұста Жұмекен Нәжімеденовтің мына қағидасы еріксіз еске түседі:

Жалпы, Жүрсін Ерман поэзиясы сәби салған суреттей ашық, қанық бояуымен де, алғаусыз адалдығымен де ерекшеленеді. Сонымен бірге маңдайы тастан қайтпаған салқам, сақи мінезі бар. Оның кез келген өлеңінің әуезінен бағзы жыраулардың асау арманы мен текті мұраты мұндалайды.

Бүгінгі күні іші нәрсіз, тек сыртқы формаға ғана сүйеніп алдаусыратқысы келетін өлеңдер көбейген тұста, қара өлеңнің қасиетіне мінәжат еткен санаулы суреткердің бірі ретінде ақын кейде тыңнан түрен салады:

Мұны бір-ақ ауыз сөзбен түюге болады: «Іші — алтын, сырты — күміс сөз жақсысы». Лирикалық кейіпкердің характері дәл осындай пішінде ғана құбылып, осы қалыпта ғана түрлене алады. Демек, форма мазмұнға қан-сөлмен қызмет етіп тұр.

Таңдаулыдан оқырманға ерекше ыстық тартар өлеңнің бірі — «Ертегі». Шын өлең адамның көңіл-күйін «өртке тиген дауылдай» алай-дүлей халге жеткізе алғанда ғана бағалы. Сырлы лиризм мен терең психологизмге құрылған бұл өлең былай басталады:

Бұдан кейінгі шумақтарда лирикалық кейіпкердің балалығы соғыстан кейінгі ауыр кезеңге тап келгені, анасының таңсәріден қара жұмысқа кетіп бейнеттен белі босамағаны, ал бүгін ертегі тыңдауға кеш екені — риясыз күйде жүрек қылын шертіп айтылады. Өлеңнің байламы төмендегідей түйіледі:

Бұл сюжетті автордың ғұмырнамалық ізі бар туынды деуге болады: анаға деген перзенттік махаббат пен бала пейілдің пәруана алаңы илһамдай сендіреді. Нағыз өнердің бір парасы осындай.

Қазаққа ғана тән «жіңішке шаруа» бар: жершілдік, рушылдық. Бұл тақырыпқа Әуезовтен кейін аялдаған қаламгер сирек, өйткені «сары майдан қыл суырғандай» шеберлік талап етіледі. Жинақтағы «Жамбылды қорғау» өлеңі осы межеден көрінеді:

Дәл бүгін Ұлт пен Отанға ру-жүз шеңберімен емес, тұтас тарихымыздағы осал мінезден талай опық жегенімізді ескеріп, парасат биігінен қызмет ету — парыз. Ар өлшеміндей ақиқатқа табан тіреген ақын кеудесінен берекелі бірлікке құштар жүректің дүрсілі естіледі.

Бұл — Айбергенов бекіткен ақындық әрі азаматтық кредоның табиғи көрінісі секілді:

Жинақта біз сөз еткен дүниелермен қатар «Түнгі такси», «Екі сурет», «Алматыдағы арбакеш», «Күзгі жыр», «Бәсіре сөз», «Қыстаудағы көктем», «Әйелге ода», «Сауран», «Элегия» секілді өлеңдер бар. Бұларды тек ұлттық антологияға ғана емес, күлліадамзаттық құндылықтар қатарына да қызғанышсыз қоса беруге болады.

Сондай-ақ «Мирас» триптихі уақыт кеңістігіндегі ұлттық жадыға қойылған, палитрасы бай, полотнолық ракурсы айқын шығарма ретінде аталуға тиіс.

Сан мыңжылдықтан ұласқан сана ағынында Ұлы Даланың да өз еншісі, өз бәсіресі бар. Ол — сөздің қадірі, сөздің құны. «Құстың көлеңкесі» кітабының иесі Жүрсін Ерманның жырлары да күн нұрының ең алысқа шашырайтын сәулесіндей әсер етеді.