Әрекет конфликтілері
Қарым-қатынас және тұлғаның дамуы
Қарым-қатынас барысында адам өзін танытады: өзіне де, өзгелерге де психологиялық қасиеттерін айқындай түседі. Бұл қасиеттер қарым-қатынастың өзінде қалыптасып, дамиды. Адамдармен өзара әрекеттесу арқылы жеке тұлға адамзаттық тәжірибені игереді: қалыптасқан моральдық нормаларды, құндылықтарды, білімді және іс-әрекет түрлерін меңгереді. Демек, қарым-қатынас — адамның психологиялық дамуының маңызды факторы.
Жалпы анықтама: Қарым-қатынас — адамның бүкіл өмірі барысында психикалық үдерістері мен мінез-құлқы қалыптасатын жан-жақты шындық.
Тартыс (конфликт) ұғымы
Негізгі анықтама
Тартыс, конфликт (лат. conflictus — қақтығыс) — екі немесе бірнеше тараптың қарым-қатынасы барысында олардың мақсаттары мен көзқарастарының өзара қарама-қайшылығы.
Психологиялық қыры
Дау-дамай — адамның санасында және қатынастарында жағымсыз сезімдермен байланысты қарама-қарсы бағыттардың тоғысуы. Оның түбінде бір уақытта жүзеге аса алмайтын қызығушылықтар, қажеттіліктер мен құндылықтар жатады.
Объективті қайшылық бар болғанның өзінде, субъективті себептерді есепке алмау қатысушылардың психологиялық хал-ахуалын төмендетіп, жағымсыз эмоциялардың күшеюіне әкелуі мүмкін.
Дау-дамайдың түрлері
Тұлғаішілік
Адамның өзімен-өзі келіспеуі; мотивтері мен қызығушылықтары арасындағы ішкі күрес.
Тұлғааралық
Екі адам арасында мақсаттардың, ұстанымдардың немесе әрекет тәсілдерінің қайшылығы.
Топаралық
Әлеуметтік топтар арасында мақсаттар мен оларға жету жолдарының қарама-қарсы келуі.
Тік конфликт
Басшы мен қызметкер арасындағы, иерархияға байланысты туындайтын тартыс.
Көлденең конфликт
Әріптестер немесе деңгейлес қатысушылар арасындағы келіспеушілік.
Тұлғалық-топтық
Тұлғаның мінез-құлқы топ нормалары мен күтілімдеріне сәйкес келмегенде пайда болады.
Құрылымы: «дау-дамай жағдаяты» және «инцидент»
Дау-дамай жағдаяты
Дау-дамай жағдаяты — тартыстың нақты негізі, яғни екі тараптың қызығушылығы мен қажеттілігі арасындағы шынайы қайшылық. Бұл әлі конфликтінің өзі емес: кейде қатысушылар ұзақ уақыт бойы қайшылықты саналы түрде байқамауы мүмкін.
Инцидент
Инцидент — дау-дамай жағдаятын саналы түрде түсіну, яғни қайшылықтың айқындалып, «қақтығыс» ретінде қабылдану сәті.
Қазіргі заманда конфликт мәселесін арнайы зерттейтін ғылым саласы конфликтология деп аталады.
Педагогикалық конфликтілер
Әдебиеттерде педагогикалық конфликт түрлері көп сипатталады. Практикада мұғалім–оқушы, оқушы–оқушы және мұғалім–ата-ана арасындағы конфликтілер жиі кездеседі. Мұндай тартыстардың салдары оқу үдерісіне де, қатысушылардың эмоциялық күйіне де әсер етеді.
Туындау себептеріне қарай (М. М. Рыбакова бойынша)
-
Іс-әрекет конфликтілері
Мұғалім мен оқушы арасында оқушы тапсырманы орындаудан бас тартқанда немесе дұрыс орындамаған кезде пайда болады. Әсіресе оқуында қиындығы бар оқушыларда немесе мұғалім сыныпқа жаңадан келгенде жиірек байқалады.
-
Қарым-қатынас конфликтілері
Педагог проблемалы жағдаяттарды тиімді шеше алмаған жағдайда туындайды және көбіне ұзаққа созылады. Тұлғалық сипат алып, оқушыда мұғалімге қатысты жағымсыз қатынас қалыптастыруы мүмкін.
-
Әрекет конфликтілері
Конфликтіні шешу барысында мұғалім жіберген қателіктер жаңа мәселелер мен жаңа конфликтілердің туындауына түрткі болады.
Алдын алу неге маңызды?
Педагогикалық іс-әрекетте конфликтіні шешкеннен гөрі, оның алдын алу жеңілірек. Мұғалім конфликт кезінде өз позициясын айқындап алуы маңызды: сынып қолдауы болғанда, тартыстан шығу анағұрлым жеңіл өтеді.
Сондықтан қарым-қатынастағы тартысқа ұрындырмайтын мәдениет қалыптастыру, шиеленісті ерте байқап, сабырлы түрде басқару — әрдайым ұтымды қадам.