ТӘУЕКЕЛ ХАН
XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың басына дейінгі Қазақ хандығының тарихы бірқатар ірі оқиғалар арқылы айқын көрінеді: Шығайдың Абдаллахқа өтіп кетуі, Тәуекелдің одан іргесін бөлуі, қазақ сұлтандары қатысқан 1588 жылғы Ташкент көтерілісі, сондай-ақ 1594–1595 жылдардағы Тәуекелдің Түркістан, Ташкент, Ферғана және Самарқанд үшін жүргізген соғыс қимылдары.
Тарихи маңызы
Бұл оқиғалар аталған өңірлердің Қазақ хандығы құрамына қосылуының маңызын күшейтіп, бір тарихи кезеңнің екіншісіне ауысқанын көрсетті.
Аймақтық ықпал
Үдерістер тек қазақ қоғамына ғана емес, шайбанилік мемлекеттерге де елеулі ықпал етті, өйткені Орта Азиядағы әулеттік ауысымдар осы тартыстармен тікелей байланыста болды.
Тәуекелдің билікке келуі және Абдаллахтан алыстауы
1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін хан тағына Тәуекел отырды. Оның тұсында Абдаллахқа вассалдық тәуелділік формалды түрде сақталғанымен, деректерде Тәуекелдің күдігін күшейткен жағдай атап өтіледі: «Әндіжан мен Ферғанаға жорықтан қайтып келе жатқанда, Тәуекел ханның теріс ниетін сезіп, оны тастап, Дешті Қыпшаққа кетіп қалды» делінеді.
Басты себеп ретінде не көрінеді?
Деректемелер бұл қадамның себептерін толық ашып бермегенімен, Тәуекелдің дербес саяси бағыт ұстануға ұмтылысы және Сыр өңірінің қалалары үшін күресті күшейтуі негізгі қозғаушы күш болғаны аңғарылады.
Сыр бойы үшін күрес және 1586 жылғы алғашқы сәтсіз әрекет
Тәуекел Сыр өңіріндегі қалалар үшін күресті бастап, 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдаллах хан әскерінің оңтүстікте шоғырланғанын білген Тәуекел Мәуереннахрдың солтүстік аймақтарына шабуылдайды.
Шабуыл ауқымы
Түркістан мен Ташкент өңірі ғана емес, тіпті Самарқандқа дейін жеткен қимылдар орын алды.
Тәсіл
Тәуекел шешуші шайқасқа бармай, жағдайды бағамдап, тез шегінуге мәжбүр болды.
Нәтиже
Осылайша, Ташкентті алуға бағытталған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды.
1588 жылғы Ташкент көтерілісі: елеулі түйін
1588 жылғы Ташкент көтерілісі сол дәуірдегі қазақ тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі саналады. Ол жөнінде Хафиз Тыныштың «Шараф-наме-йи шахи» және Мукимидің «Зафар-наме» еңбектерінде қызықты деректер келтіріледі.
Неге бұл көтеріліс маңызды?
Зерттеушілер ұзақ уақыт бойы бұл оқиғаға жеткілікті назар аудармағанымен, ол Орта Азия–Қазақстан кеңістігіндегі саяси үдерістерге айтарлықтай әсер етті және кейінгі 1598–1599 жылдардағы өзгерістердің алғышартын қалыптастырды.
Сол кезеңде қазақ сұлтандары Сауран билеушісі Ишанқелді Аутаршы мен Наурыз би Құсшы өздеріне қарсы қастандық әзірлеп жатқанын біліп, өзбек әскеріне қарсы аттанады. Алайда бұл күресте Ишанқелді би басым түсіп, қазақ сұлтандары мен бүлікші әмірлер жеңіліс табады. Үш айға жуық созылған, әскери бүлік сипатына ие көтеріліс осылай аяқталды. Оқиғаға бүлікші әмірлермен және қазақ сұлтандарымен бірге көшпелі тайпалар да қатысқан.
Кейінгі салдар
1588 жылғы оқиғалар Шайбани әулетінің орнына Аштарханилердің келуі сияқты ірі тарихи бетбұрыстардың әлеуметтік-саяси негізін әлсін-әлсін пісіріп, аймақтағы билік конфигурациясын өзгертуге жол ашты.
Тәуекелдің дербестік бағыты және хандық мәртебесі
Тәуекел Абдаллахқа 1585 жылы-ақ ашық түрде қарсы шыққанымен, 1588 жылғы Ташкент көтерілісіне қатыспады. Көтеріліс жеңіске жетсе, оған белгілі бір пайда әкелуі ықтимал болғанына қарамастан, өзге қазақ сұлтандары бастаған бұл күреске қосылмады.
Абдаллахтан 1582 жылдың соңында іргесін ажыратқаннан кейін, Тәуекелге жоғарғы билік үшін ұзақ әрі табанды күрес жүргізуге тура келді. 1596 жылы оның хан атағы болғанымен, бұл мәртебе бірден орнығып кеткен жоқ.
Дерек не дейді?
Ескендір Мұңшы 1596 жылғы Ташкентке жасалған шабуылды суреттей отырып: «Өзіне хан атағын алған қазақ Тәуекел сұлтан сансыз көп әскермен Ташкентке жақындап келді», — деп жазады.
Бұл хабар Тәуекелдің хан ретіндегі жағдайын 1586–1594 жылдар аралығындағы ұзақ күрес нәтижесінде нығайтқанын және кейін дипломатиялық байланыстарда өзін дербес билеуші ретінде танытқанын аңғартады.
Мәскеумен байланыс: 1594 жылғы елшілік
1594 жылы Тәуекел өз бодандығына қабылдауды өтініп, Федор патшаға Құл-Мұхамедті елші етіп жіберді. Қазақ елшілері орыс патшасына Қазақ хандығының ахуалы туралы бірқатар маңызды мәлімет жеткізді.
«Ал қазір Бұхара патшасымен уақытша татумыз, ал ноғайлармен бауырлардай татумыз, Тинехматтың балаларымен де, ұрыс тұқымымен де ала-бөтен емеспіз».
Елшілік іс қағаздарында Тәуекел хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп те аталады. Бұл атау Орталық және Солтүстік Қазақстанды мекендеген қазақтарға іргелес көшіп-қонып жүрген кейбір жоңғар топтарымен байланыс болғанын меңзейді.