Абай Құнанбаев шығармалары
Диссертация авторефераты туралы мәлімет
Автор
Сұлтанова Нұргүл Камильевна
Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты.
Тақырып
А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев, М. Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізу
Мамандық: 13.00.01 — Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика
Ұйымдастыру деректері
- Орындалған орны: Семей мемлекеттік педагогикалық институты
- Ғылыми жетекші: п.ғ.д., профессор Керімов Л.Қ.
- Ресми оппоненттер: п.ғ.д., профессор Халитова И.Р.; п.ғ.к. Әбілдина С.Қ.
- Жетекші ұйым: Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Қорғау туралы ақпарат
Қорғау өтетін орын
Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті, БД 14.50.05 біріккен диссертациялық кеңесі
Мекенжай
100028, Қарағанды қаласы, Университет көшесі, 28, бас корпус, №1 дәрісхана
Танысу орны
Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің кітапханасы
Ғалым хатшы
Мәлібекова М. С.
Кіріспе
Бұл мәтінде тәуелсіздік кезеңіндегі рухани жаңғыру үдерісі аясында Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезов мұраларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығын ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негіздеу және оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізу мәселелері жүйеленеді.
Зерттеудің көкейкестілігі
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері рухани дамуымызда маңызды өзгерістер қалыптасты: ұлттық сана жаңғырып, тарихи-мәдени мұраны жүйелі зерделеуге кең мүмкіндік туды. Қоғамның ілгерілеуі халықтың білім деңгейін, ақыл-ой мәдениетін, ұлттық дүниетанымын көтерумен тікелей байланысты.
Бұл міндеттер дәстүрлі тәрбие үлгілерін, халықтық педагогиканы, көне мәдениет пен тарихты жаңғырту арқылы жүзеге асады. Тәуелсіздік — ата-бабалар аңсаған қастерлі мұрат; оны толыққанды игеру үшін рухани жаңару мен білім беру жүйесінің өзара байланысы айрықша мәнге ие.
Назар аудартатын тұжырым
Мемлекет адамдардың ой-санасын бір сәтте өзгерте алмайды, бірақ маңызды ақпаратты халыққа жеткізу және әлеуметтік-экономикалық саясат арқылы өзгерістер үдерісін жеделдете алады; жаңа дүниетанымның қалыптасуына ондаған жыл қажет.
— Н. Ә. Назарбаев пікірінің мазмұндық түйіні
Үш тұлғаның бірегей рухани тоғысы
Абай, Шәкәрім, Әуезов мұрасы — ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын, маңызын жоғалтпайтын рухани қайнар. Абай мен Шәкәрім — қазақ зиялылығы мен кемеңгерлігінің биік шыңы болса, сол құдіретті әлемді ХХ ғасырда романистік биікке көтеріп, әлемге танытқан Мұхтар Әуезов жаңа дәуірдің мәдени шыңына айналды.
Бұл үш алып тұлғаның бір өңірден — қасиетті Шыңғыстаудан түлеп ұшуы, идеялық үндестігі мен сабақтастығы көркем ой тарихындағы айрықша құбылыс. Олар ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басында қазақ қоғамының әлеуметтік, рухани, мәдени өміріне белсене араласып, гуманистік, адамгершілік, демократиялық әрі педагогикалық идеяларды насихаттады.
Зерттелу деңгейі және ғылыми контекст
Абай, Шәкәрім, Әуезов шығармаларының философиялық, психологиялық және педагогикалық мүмкіндіктері туралы ғылыми мұра кең. Әдебиеттану мен педагогикада әр кезеңде көптеген зерттеушілер олардың дүниетанымы, ағартушылық бағыты, шәкірт-ұстаз дәстүрі, тәлімдік тұжырымдарын талдады.
М. Әуезов Абайдың ақындық мектебі ұғымын ғылыми тұрғыдан айқындап, Абай шәкірттерінің ұстазға әр қырынан еліктеуін “әдеби мектеп” ретінде негіздеді. Кейін бұл бағытта арнайы диссертациялық зерттеулер де жүргізілді.
Негізгі ой
Үш тұлғаның еңбектері көп зерттелгенімен, педагогикалық идеялардың өзара сабақтастығын жүйелі түрде ашу және оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізудің тұтас моделі әлі де тереңдетуді қажет етеді.
Сабақтастықтың мәні: ұстаз–шәкірт, идея–мұра, дәуір–жаңғыру
Үш ғұламаның өмірі мен шығармашылығын біріктіретін ортақ арқау бар: олардың барлығы қазақ еліндегі ағартушылық дәуірінің жемістері болды және негізгі мұраты — халқын жетілдіру, сауат ашу, басқа жұрттармен терезесін тең ету еді. Бұл сабақтастық туған топырақпен, рухани тамырмен және идеялық жалғастықпен астасады.
Абайдың қара сөздері қазақ философиясының ой өзегіне айналса, Шәкәрімнің «Үш анығы» — философиялық тұғырдың биігі, ал Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы қазақ руханиятын әлемге танытқан классикалық туынды.
Абай
Тәлімдік ой, қара сөздер, ағартушылық бағдар.
Шәкәрім
Рухани-адамгершілік ілім, философиялық тереңдік, дүниетаным жүйесі.
Әуезов
Мұраны көркемдік-идеялық биікке көтеру, дәуірлік сабақтастықты жаңаша таныту.
Зерттеу мәселесі және қарама-қайшылық
Абай, Шәкәрім, Әуезов мұралары түрлі салада кеңінен қарастырылғанымен, олардың шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы мен оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізу мәселесі жеткілікті дәрежеде жүйеленбей келеді. Осыдан білім беру аймағында қолданудың ғылыми-педагогикалық негіздемесі мен жоғары мектептегі жаңартылған сұраныстар арасында қарама-қайшылық туындайды.
Осыдан туындайтын тақырып
А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев, М. Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізу
Зерттеудің мақсаты
А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев, М. Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік ойларды ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негіздеу, олардың сабақтастығын жүйелеу және оқу-тәрбие үдерісіне енгізу.
Нысаны
Жоғары оқу орындарындағы оқу-тәрбие үдерісі.
Пәні
Үш тұлға шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізу.
Ғылыми болжам және жетекші идея
Егер Абай, Шәкәрім, Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік идеялардың сабақтастығы ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негізделіп, оқу-тәрбие үдерісінде пайдаланудың әдістемелік кешені жасалып, жоғары оқу орындарының тәжірибесіне енгізілсе, онда тәрбие жұмыстарының тиімділігі артады. Бұл дүниетанымы қалыптасқан, педагогикалық білімі терең, ой-өрісі кең тұлғаны қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Жетекші идея
Үш ғұламаның педагогикалық идеялары оқу мен тәрбие үдерісіне жүйелі енгізілгенде, оқушы-жастардың патриоттық рухы күшейеді.
Зерттеудің міндеттері
- Үш тұлғаның әлеуметтік-қоғамдық көзқарастарын және шығармаларындағы рухани-адамгершілік құндылықтарды айқындау.
- Философиялық, ағартушылық, діни және гуманистік ой-тұжырымдарына талдау жасап, жастарды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу мүмкіндіктерін анықтау.
- Педагогикалық идеялардың сабақтастығын жүйелеу және мазмұндық құрылымын құру.
- Арнайы курс бағдарламасын әзірлеп, педагогикалық эксперимент арқылы тексеру, нәтижелерді қорыту және ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беру.
Теориялық-әдіснамалық негіз
Зерттеу жеке тұлға және іс-әрекет теориясына, Абай, Шәкәрім, Әуезовтың философиялық-психологиялық-педагогикалық ойларына, сондай-ақ педагогика мен әдістеме саласындағы іргелі еңбектерге және білім туралы нормативтік құжаттарға сүйенеді.
Зерттеу әдістері
- Философиялық, психологиялық, педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерге теориялық талдау.
- Оқу-тәрбие үдерісіне енгізу әдістемесін әзірлеу және қолдану.
- Сауалнама, бақылау, тексеру жұмыстары және нәтижелерді бағалау.
- Қорытындылау және ғылыми-әдістемелік ұсыныс әзірлеу.
Зерттеудің кезеңдері мен базасы
I кезең (2000–2003)
Тақырыпты анықтау, дереккөздерді талдау, сабақтастық мүмкіндіктерін жинақтау.
II кезең (2003–2005)
Арнайы курс бағдарламасын түзу, оқу-тәрбие үдерісіне енгізу, эксперимент жүргізу.
III кезең (2005–2006)
Нәтижелерді нақтылау, қорытындылау, ғылыми-әдістемелік ұсыныстар әзірлеу.
Зерттеу базасы: Семей мемлекеттік педагогикалық институты және Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің әлеуметтік-гуманитарлық факультеттері.
Ғылыми жаңалығы және практикалық мәні
Ғылыми жаңалығы
- Үш тұлғаның әлеуметтік-қоғамдық көзқарастары мен рухани-адамгершілік құндылықтары айқындалды.
- Философиялық, ағартушылық, діни және гуманистік ой-тұжырымдары талданып, жастарды тәрбиелеу мүмкіндіктері нақтыланды.
- Педагогикалық идеялардың сабақтастығы жүйеленіп, мазмұны жаңаша сипатта құрылды.
- Арнайы курс бағдарламасы әзірленіп, эксперимент арқылы тексерілді; әдістемелік ұсыныстар берілді.
Практикалық мәні
- Тәлім-тәрбиелік ойларды педагогика тарихы курстарының мазмұнына енгізуге болады.
- Мектеп пен жоғары оқу орнында гуманистік және рухани-адамгершілік бағыттағы тәрбие жұмысына қолдану мүмкіндігі бар.
- Арнайы курс бағдарламасы оқу-тәрбие үдерісіне енгізіліп, болашақ мамандар даярлауда пайдаланылды.
- Материалдарды педагогика, психология, филология, тарих пәндерін оқытуда және біліктілікті арттыру жүйесінде қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын қағидалар және апробация
- Үш тұлғаның педагогикалық сабақтастығын ғылыми-теориялық тұрғыдан негіздеу.
- Мұраларды жоғары оқу орнының оқу-тәрбие үдерісінде пайдаланудың мазмұндық сипаттамасын ұсыну.
- Арнайы курс бағдарламасы және оның нәтижелерін тәжірибе-эксперимент арқылы дәлелдеу.
- Эксперимент қорытындысы негізінде ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беру.
Сынақтан өткізу
Зерттеу нәтижелері халықаралық, республикалық және аймақтық ғылыми-практикалық конференцияларда талқыланып, арнайы курс бағдарламасы әзірленді. Тақырып бойынша мақалалар мерзімді басылымдарда жарияланды.
Жұмыстың құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады. Кіріспеде өзектілік, нысан, пән, мақсат, міндеттер, әдіснамалық негіз, зерттеу әдістері мен кезеңдері, ғылыми жаңалық және практикалық мән айқындалды.
Бірінші бөлімде үш ғұламаның шығармаларындағы педагогикалық ойлардың сабақтастығының толық зерделенбей, оқу үдерісіне жеткілікті дәрежеде енгізілмей келе жатқаны негізделеді; эстетикалық, экологиялық, экономикалық, еңбек, отбасы және ақыл-ой тәрбиесіне қатысты идеялар салыстырмалы қарастырылады.
Екінші бөлімде педагогикалық идеяларды өзара сабақтастықта жоғары мектептің оқу-тәрбие үдерісіне енгізу жолдары талданып, арнайы курс сипатталып, тәжірибелік-эксперимент арқылы тексеріледі; оқу-әдістемелік қамтамасыз ету мәселелері нақтыланады.
Қорытындыға бастар түйін
Абай, Шәкәрім, Әуезов шығармаларындағы тәлімдік ойлардың бір-бірімен табиғи сабақтастығын айқындау — ұлттық тәрбиені жаңғыртуға, жоғары мектептегі оқу-тәрбие жұмысын мазмұндық тұрғыдан байытуға және жас ұрпақтың рухани-адамгершілік бағдарын күшейтуге қызмет ететін маңызды ғылыми-педагогикалық міндет.