ТӘУЕЛСIЗДIК ҰҒЫМЫ ҰЛТ ҰҒЫМЫНАН АЖЫРАТЫЛМАУЫ ТИIС
15 жыл: қас-қағым сәт пе, әлде тарихи белес пе?
Тарих үшін 15 жыл — тым аз, қас-қағым сәт. Бірақ біз үшін бұл әрі ұзақ, әрі тарихи кезең болғаны рас. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін тәуелсіздікке қол жеткізген жаңа мемлекеттердің алдында тұрған ең үлкен сынақ — мемлекеттілікті нығайтып, дербестікті сақтап қалу еді. Бұл сынақтан әркім әрқалай өтті, алайда көпшілігі мемлекет ретінде іргесін сақтай алды. Ең күрделі сұрақ — оны қалай сақтап қалды?
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның 15 жылда қол жеткізген нәтижелері айрықша аталады. Кей сарапшылар тәуелсіздіктің он жылдығын ғасырға пара-пар деса, он бес жылдығын да ерекше бағалайтыны белгілі.
Бірінші табыс: шекараны бекіту
Ең алдымен, Қазақстан — көршілерімен шекарасын нақтылап, бекіткен тұңғыш ТМД елдерінің бірі. Шекара мәселесінде Қазақстанның есесі кеткен шетін жағдайлар болғанымен, нәтижесінде ешкім дауласа алмайтындай деңгейде шекара түбегейлі рәсімделді.
Аймақтағы салыстырмалы көрініс
Қазақстаннан өзге ТМД елдерінің көбінде шекара мәселесі әлі де күрделі: Әзірбайжан мен Арменияның Таулы Қарабах төңірегіндегі текетіресі, Грузиядағы Оңтүстік Осетия мен Абхазия, Молдова үшін Приднестр мәселесі, Украина үшін Қырым дауы — мұның бәрі мемлекеттіліктің ең нәзік тұсы екенін көрсетеді.
Қазақстанның ешкіммен алакөзденбей, көршілердің ыңғайын ескере отырып, шекара мәселесін біржақты етуі — 15 жылдағы ірі табыстардың бірі ретінде бағаланады. Солтүстіктегі бес облыс туралы түрлі саяси мәлімдемелер айтылғанымен, бүгінгі күні Ресейдің де, Қытайдың да Қазақстан шекарасына қатысты ашық талап қоюына құқықтық әрі саяси мүмкіндік қалмады деген тұжырым айтылады.
Екінші табыс: экономикалық өрлеу
Қазақстанның келесі үлкен жетістігі ретінде экономикалық өрлеу аталады. Елдің алдағы кезеңдегі мақсаты — өркениетті елу елдің қатарынан ойып орын алу. Бұл бағыттағы экономикалық табыстарды Батыс та, Шығыс та мойындап отырғаны жиі айтылады.
Негізгі тіректер
- Қазба байлық пен табиғи ресурс әлеуеті
- Астық өндірісі мен экспорт мүмкіндігі
- Инвестициялық тартымдылық
Саяси ұстаным
«Алдымен — экономикалық, содан кейін — саяси реформа» қағидасы экономикалық саясаттың өзегіне айналды деген пікір бар.
Сонымен бірге мәтін қоғамдағы теңсіздікті де жасырмайды: қазақ ауылының толық есін жия қоймағаны, халықтың едәуір бөлігінің кедейлік шегіне жақын өмір сүретіні, кей өңірлерде ауызсу мен электр мәселесінің сақталуы — экономикалық өсімнің бәріне бірдей тең тарамағанын аңғартады.
Тәуелсіздік жолы: Желтоқсан рухы және тарихи сабақ
Тәуелсіздік — көктен түскен олжа емес, талай ұрпақ аңсаған арман. Кешегі бабаларымыздың күресі, ұлылардың құрбандығы, ал Желтоқсан көтерілісіне қатысқан жастардың бұлқынысы — бәрі де тәуелсіздікке деген ұмтылыстан туған.
Түйін
Желтоқсан көтерілісі тәуелсіздікке апарар баспалдақтардың бірі болды деген көзқарас ұсынылады. Кейін көптеген кеңестік республикаларда да наразылық күшейіп, бұл үдеріс ақырында КСРО-ның күйреуіне алып келді деген тарихи пайым жасалады.
Қазақстан бүгінде іргесін бекітіп, Батыспен де, Шығыспен де тіл табысқан көпвекторлы саясат ұстанып отыр. Сыртқы саясаттағы осы бағыт елдің аймақтық салмағын арттырғаны, Қазақстанның Орта Азиядағы ірі мемлекет ретінде қалыптасып келе жатқанын әлем түсінгені айтылады.
Табиғи ресурстарға бай, мұнай-газ, көмір әлеуеті бар, уран өндіруде әлемдегі алдыңғы елдердің қатарынан көрінетін Қазақстанға әлемнің әр тарапынан назар ауғаны да осы тұста сөз болады.
Айналып өткен мәселе: ұлт саясаты және идеология
Мәтіндегі ең өткір тұжырымдардың бірі — тәуелсіз елдің осы уақытқа дейін айналып өте берген мәселесі ұлт мәселесі екені. Тәуелсіздік ұғымы ұлт ұғымынан ажыратылмауы керек; мемлекеттік идеология ұлттық идеологияның ажырамас бөлігі болуы тиіс деген ой айтылады. Алайда ұлт саясатына келгенде әлі де солқылдақтық бар деген сын жасалады.
Мерекелердің көлеңкеде қалуы туралы сын
«16 желтоқсан — Тәуелсіздік күні» мен «17 желтоқсан — қазақ жастарының ұлт-азаттық көтерілісі» күндерінің Жаңа жыл мерекесінің көлеңкесінде қалып қоятыны айтылып, бұл жағдай тәуелсіздіктің мәнін жас буынға жүйелі жеткізе алмағанымыздың салдары ретінде түсіндіріледі.
Тәуелсіздікті кеңінен насихаттау кей жылдары күшейгенімен, қалалардағы безендіру мен жарнаманың басым бөлігі Жаңа жылға бағытталатыны, жұрттың да соған көбірек әуестенетіні аталады. Автор мұны бір мақсат пен бір мүддеге жұмылдыратын біртұтас ұлттық саясаттың әлсіздігімен байланыстырады.
Ұлт саясатына қатысты аталған мысалдар
- Парламент пен билік құрылымдарында үлесті квотамен бөлу туралы пікірлердің қоғамды қоздыруы.
- Ұлттық валютада мемлекеттік тілмен қатар басқа тілде ресми мәтін беру, ал мемлекеттік тілдегі нұсқада қателердің кетуі.
- Ақпарат кеңістігінде мемлекеттік тілдегі басылымдардың шетке ығысуы.
Посткеңестік кеңістіктегі үрдіс: отарсыздану және ұлттық басымдық
Мәтінде посткеңестік мемлекеттердің көпшілігі тәуелсіздік жылнамасын отарсызданудан бастағаны айтылады: ұлттық мемлекетті күшейту, тіл мен мәдениетті алдыңғы орынға шығару, патриот тәрбиелеу — шынайы тәуелсіздіктің басты шарты ретінде ұсынылады.
Балтық жағалауы елдері жүргізген ұлттық саясатқа қатысты сыртқы сын болғанымен, Еуропа мемлекеттері оларды қолдап, Еуроодаққа қабылдағаны мысалға келтіріледі. Сол сияқты Өзбекстан, Украина, Әзірбайжан, Армения, Молдова, Грузия ұлттық мәселелерді дамудың бастапқы сатысында алға шығарғаны аталады.
Айтылған салыстырулар
Беларусьтің өзі соңғы жылдары ұлттық мүдде үшін Ресеймен ашық келіспеушілікке бара бастағаны, ал Қырғызстан Конституциясында орыс тілінің ресми мәртебесін алып тастағаны мысал ретінде беріледі.
Қазақстанға бағытталған сұрақ
Қазақстан ұлттық мүддені қашан жүйелі түрде бірінші орынға қояды деген алаңдаушылық білдіріледі; тіл саясаты мен «үштілділік» бағыты да осы контексте аталады.
Қорытынды: тәуелсіздікті баянды ететін басты шарт
Тәуелсіздікті баянды етудің шарттары көп. Бірақ мәтіннің негізгі түйіні — ең бастысы ұлт мүддесі екені. Ұлттық мүддені аяқасты етіп, өзгені асыра дәріптесек, көп ұзамай әлсіреп, бағыттан жаңыламыз деген ескерту жасалады.
Сондықтан елдің ертеңін шуақты ету үшін ұлттық мемлекет тұжырымдамасын айқындап, жүйелі жолға түсіру қажет деген ұсыныс айтылады. Бұл — ата-бабамыз аңсаған арман, Алаш арыстары басын тіккен жол, тоталитарлық кезеңде жанын шүберекке түйген желтоқсандықтардың мұраты ретінде сипатталады.
Сонда ғана ел де, ұлт та өміршең болмақ. Лайым, Алла сол күнге жеткізсін.
Ескертпе: Бұл мәтін публицистикалық көзқарасты білдіреді; тарихи бағалау мен саяси тұжырымдар авторлық пайым ретінде берілген.