Қазақстан Республикасы, спорт және дене тәрбиесі

Ежелгі дәуір: ұлттық ойындар мен археологиялық айғақтар

1970 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында б.з.б. IV—III ғасырларға жататын тоғызқұмалақ тастары табылды. Сол жылы Тараз қаласынан 30 шақырым жерде археологтар тоғызқұмалақ тақтасының тасқа қашалған бейнесін анықтады. Бұл деректер қазақ даласында зияткерлік ойындардың да ерте кезеңнен-ақ кең тарағанын дәлелдейді.

Түрік қағандығы дәуірінде Қазақстан аумағында қалалар салынып, мәдени орталықтар қалыптасты. Көне Таразда әнші-күйшілермен қатар шабандоздар, садақшылар, балуандар және күш өнерін көрсетушілер жиі бас қосқан.

VII ғасырда Араб халифаты Орта Азия мен Қазақстан жеріне ислам дінін таратумен бірге, шахматтың (шатрандж) кеңеюіне де ықпал етті. Осылайша көшпелі өмір салты үстем болғанымен, халықтың дене тәрбиесімен қатар зияткерлік ойындарға да мән бергені байқалады.

Дәстүрлі спорт мәдениеті: намыс, шеберлік, қауымдық мәртебе

Қазақ халқы ертеден садақ ату, бәйге, сайыс, күрес, аударыспақ сияқты спорт түрлерімен айналысты. Бұл әрекеттер адамның физикалық дайындығын ғана емес, төзімділік пен рухани жігерді де жетілдірді.

Ұлттық ойындар мен жаттығулар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, үздіксіз жетілдірілді. Әр ру мен әр жүздің, әрбір хан мен ауқатты ел ағаларының өз балуаны, мергені, сәйгүлігі болған. Олар үлкен бәйге-жарыстарда ру намысын қорғап, қоғамдағы беделдің де бір өлшеміне айналды.

Кеңестік кезеңнің басы: жүйелі спорт инфрақұрылымының қалыптасуы

Қазақстанда спорттың дамуына әр ұлт өкілдерімен мәдени-әлеуметтік байланыстардың нығаюы әсер етті. Бұл үрдіс Қазан төңкерісінен кейін айқын көрінді: алғашқы кезеңде дене тәрбиесі еңбекшілердің денсаулығын нығайту, гигиеналық мәдениетті көтеру және әскери даярлықты жақсарту мақсатында жүргізілді.

Кейін Ақтөбе, Гурьев (қазіргі Атырау), Орал, Верный (қазіргі Алматы), Орынбор, Петропавл, Қызылорда, Семей қалаларында ірі спорт орталықтары құрылды. Семей, Қостанай, Жетісу губернияларында спартакиадалар өткізіле бастады.

Әйелдер арасында дене тәрбиесін дамыту мақсатында 1925 жылы Семейде арнайы спартакиада өтті; осындай жарыстар Орал, Петропавл, Алматы қалаларында да ұйымдастырылды.

1928 жылы Петропавлда өткен Бүкілқазақстандық 1-спартакиадада қатысушылар футбол, жеңіл атлетика, қалашық (городки), қазақша күрес, баскетбол және нысана көздеуден бақ сынады.

1930-жылдар: ГТО, кадр даярлау және бұқаралық спорт

1931 жылы енгізілген «КСРО-ны қорғауға, еңбек етуге дайын бол» (ГТО) бәсекелері бұқаралық спортты дамытуда айрықша рөл атқарды. Бұл бағдарлама жастардың спортқа тұрақты қатысуына мүмкіндік беріп, дене тәрбиесі бойынша ұлттық кадрлар даярлауға жол ашты.

1932 жылы Алматыда дене тәрбиесі техникумы ашылды. 1934 жылы республикалық ведомствоаралық 1-спартакиада, Орта Азия мен Қазақстан спортшылары арасындағы 1-спартакиада және мектеп оқушылары арасында бүкілқазақстандық 1-спартакиада өтті.

1937 жылы өткен Қазақстан К(б)П-ның 1-съезі дене тәрбиесі мен спортты, сондай-ақ бұқаралық қорғаныс жұмыстарын кеңейту қажеттігін атап көрсетті.

Соғыс жылдары және соғыстан кейінгі нығаю

Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Қазақстан спортшыларының саны 150 мыңға жетті, оның ішінде 30 мыңнан астамы қазақ жастары болды. Соғыс жылдарында әскери-спорт кадрларын даярлау күшейіп, елде 1,5 миллионға жуық әскери-спорт мамандары тәрбиеленді.

1945—1956 жылдары дене тәрбиесі ұйымдары нығайып, спорт кадрлары қалыптасты. 1945 жылы Алматыда дене тәрбиесі институты (Қазақ физкультура институты) ашылды.

1946 жылы Шоқыр Бөлтекұлы «Спартак» қоғамы атынан бокстан КСРО чемпионы атанып, қазақ жастары арасында алғашқылардың бірі болып спорт шебері атағына ие болды.

1950–1980: федерациялар, «Медеу» және халықаралық табыстар

1950 жылы Қазақстанда спорт ұйымдары құрылып, 1959 жылы олар спорт федерациялары ретінде қайта ұйымдастырылды. 1951 жылы «Колхозшы» спорт қоғамы құрылып, 1956 жылдан бастап «Қайрат» атауын алды.

1956 жылы Мәскеуде өткен КСРО халықтарының 1-спартакиадасынан кейін қазақстандық спортшылар олимпиялық ойындарға да қатыса бастады. Тау шаңғышысы А. Артеменко 1956 жылы Кортина д’Ампеццода өткен VII қысқы Олимпиадаға қатысты, ал Е. Кадяйкин Мельбурнда өткен XVI жазғы Олимпиадада 3000 метрге кедергілер арқылы жүгіруден өнер көрсетті.

1960 жылы Римде өткен XVII Олимпиадада жеңіл атлет Ғ. Қосанов 4×100 метрлік эстафетада күміс жүлдеге ие болды.

Қысқы спорттың дамуына 1951 жылы ашылған әйгілі «Медеу» мұз айдыны зор ықпал етті. Мұнда көптеген әлемдік және құрлықтық рекордтар жаңарды.

1960 жылдардың басында Қазақстанда спорт клубтары («Шахтер», «Болат», «Динамо» және т.б.) құрыла бастады. Кеңес дәуірінде қазақстандық спортшылар жоғары деңгейге көтеріліп, көгалдағы хоккей, допты хоккей, волейбол және су добы командалары КСРО, Еуропа және әлем чемпионаттарында табысқа жетті.

1976 жылы Монреальдегі XXI Олимпиадада КСРО құрамасы сапында 14 қазақстандық спортшы 11 спорт түрінен қатысты. Бұл ойындарда жерлестеріміз 8 алтын және 2 күміс медаль жеңіп алды. Сол жылы өткен Қысқы Олимпиадада шаңғы жарысынан 2 қола медаль иеленді.

1980 жылы Мәскеуде өткен XXII Олимпиадада 20 қазақстандық спортшы 6 алтын, 2 күміс және 7 қола медаль алды. Осы Олимпиадада Ж. Үшкемпіров, Ш. Серіков сияқты спортшылар олимпия чемпиондары атанды.

1988 жылы Сеулде өткен XXIV Олимпиадада КСРО құрамасында 30 қазақстандық спортшы болып, түрлі дәрежедегі 18 медаль иеленді.

Тәуелсіздікке бетбұрыс: Азия ойындары мен жеке құрама

1992 жылы Барселонада өткен XXV Олимпиадада Қазақстан Республикасы ТМД құрамасының қатарында өнер көрсетті: 11 спорт түрінен 23 спортшы қатысып, 5 медаль иеленді (Е. Чебукина, И. Герлиц, Д. Тұрлыханов, Т. Меньшова, В. Вохмянин).

Қазақстандықтар 1994 жылдан бастап Азия ойындарына тұрақты қатыса бастады. Хиросимада өткен XII Азия ойындарында жалпыкомандалық есепте төртінші орын алып, 77 медаль (оның 25-і алтын) жеңіп алды. Алтын иегерлерінің қатарында Қ. Шағатаев, Н. Сманов (бокс), М. Мамыров (еркін күрес), Ю. Мельниченко, Д. Тұрлыханов (грек-рим күресі), О. Шишигина (жеңіл атлетика) бар.

1998 жылы Бангкокта өткен XIII Азия ойындарында Қазақстан бесінші орын алды: барлығы 78 медаль (оның 24-і алтын). Чемпиондар қатарында В. Гуща, Д. Аспандиярова (нысана көздеу), Д. Топоров, Қ. Нұрмағамбетов (ескек), Б. Байсейітов, С. Матвиенко (грек-рим күресі), Н. Торшина, О. Шишигина, И. Потапович, С. Арзамасов (жеңіл атлетика), В. Бурба, Е. Ибрайымов, М. Ділдәбеков (бокс) болды.

2002 жылы Пусанда өткен XIV Азия ойындарында қазақстандықтар 76 медаль жеңіп алып, командалық есепте бесінші орынға тұрақтады. 20 спортшы алтын жүлдеге қол жеткізді. Олардың ішінде А. Тетерюк (велоспорт), Ә. Иманбаев, Г. Цурцумия (грек-рим күресі), Б. Ахметов, С. Филимонов (ауыр атлетика), Н. Торшина, Г. Егоров, В. Борисов (жеңіл атлетика), Н. Кәрімжанов, Г. Головкин (бокс), О. Довгун, С. Беляев (нысана көздеу) және басқалар бар.

Олимпиададағы алғашқы тарихи белестер

1994 жылы Лиллехаммерде өткен Қысқы Олимпиадада көкшетаулық В. Смирнов олимпия чемпионы атанды.

1996 жылы Атлантада өткен XXVI Олимпиадада Қазақстан тұңғыш рет жеке құрама ретінде қатысты. Қазақстандық спортшылар 3 алтын, 4 күміс және 4 қола медаль жеңіп алып, 197 елдің ішінде 24-орынды иеленді. Ю. Мельниченко (грек-рим күресі), А. Парыгин (бессайыс), В. Жиров (бокс) — тәуелсіз Қазақстанның алғашқы олимпия чемпиондары.

2000 жылы Сиднейде өткен XXVII Олимпиадада қазақстандықтар 3 алтын және 4 күміс медаль иеленіп, 199 елдің ішінде 22-орынға тұрақтады. Бұл ойындарда Е. Ибрайымов, Б. Саттарханов, О. Шишигина чемпион атанды.

Бұқаралық спорт: елдік деңгейдегі қатысу

2001 жылы Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған 1-жазғы спартакиада өтті. Бұл додаға ел бойынша миллионнан астам тұрғын қатысты. Қорытындысында Оңтүстік Қазақстан облысы (4430 ұпай) жеңімпаз атанды, Алматы қаласы екінші орынға (4272 ұпай) шықты.