Тіл ойлаудың шығуы, дамуы туралы маркстік қағидалар
Маркс, Энгельс және Ленин еңбектеріндегі тіл мәселесі
Әлемнің көптеген елдерінің мәдени әрі тарихи өмірімен терең таныс болған Маркс, Энгельс және В. И. Ленин бірнеше тілді жетік меңгерді. Бұл олардың тілге қатысты сан алуан теориялық мәселелерді жан-жақты зерттеп, ғылыми қорытындылар жасауына маңызды алғышарт болды.
Маркс пен Энгельс, сондай-ақ В. И. Ленин тіл білімі мәселелеріне ерекше мән берді: бұл тақырыпқа қатысты арнайы еңбектер жазды, ал бірқатар жұмыстарында тіл проблемалары тұрақты түрде сөз болды.
Негізгі еңбектер
- К. Маркс пен Ф. Энгельс: «Неміс идеологиясы».
- К. Маркс: «Капитал», «Саяси экономияға сын жөнінде».
- Ф. Энгельс: «Табиғат диалектикасы».
Тіл мен ойлаудың шығуы туралы маркстік қағидалар
Маркс пен Энгельс тілдің шығуын адамның, қоғамның және еңбектің пайда болуымен біртұтас үдеріс ретінде қарастырады. Энгельстің пікірінше, тілдің шығуын еңбек процесінен туындатып, еңбекпен бірге түсіндіру — ең дұрыс түсінік.
Еңбек құралдарын жасау және оны қолдану адамның қолының, миының, дауыс аппаратының өзгеруі мен жетілуіне ықпал етті; қоғам мүшелерін бұрынғыдан да тығыз ұйымдастыруға түрткі болды; табиғат күштерін игеруге мүмкіндік берді.
Бірлесіп еңбек ету жаңа қажеттілікті тудырды: бір-біріне бірдеңе айту қажеттілігі. Осы қажеттіліктен тіл пайда болды: тіл қоғамда, ұжым ішінде, еңбек процесінде қалыптасты.
Энгельс түсіндірмесінің түйіні
Энгельс табиғатқа үстемдік етудің әр қадамы адамның ой-өрісін кеңейтетінін, ал еңбектің дамуы қоғам мүшелерін тығыз топтастыратынын атап өтеді. Өзара жәрдемдесу мен бірлесіп әрекет ету жиілеген сайын, қоғамдағы әр адам мұның пайдасын айқын сезінеді. Осыдан барып сөйлеу қажеттілігі туып, көмей мен ауыз мүшелері біртіндеп анық дыбыстарды шығаруға бейімделеді.
Дереккөз ретінде келтірілетін үзінді: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңд. шығ., 3 том, А., 1981, 70–71-б.
Қысқаша қорытындылар
1) Еңбектің шешуші рөлі
Адамзаттың арғы тегі — хайуанаттар дүниесі; адамның арғы ата-бабалары — адам тектес маймылдардың жоғары дамыған тармақтары. Еңбек құралдары «нағыз адамға айналу» үдерісінде шешуші рөл атқарды. Энгельс тұжырымы: «Адамды адам еткен — еңбек».
2) Тілдің пайда болу ортасы
Тіл адамдардың алғашқы ұжымында, коллектив ішінде, еңбек процесінде қалыптасты.
3) Қарым-қатынас қажеттілігі
Тіл адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы ретінде пайда болды: пікір алмасу, өзара түсінісу қажеттілігін өтеу үшін дамып, орнықты.
4) Адам болып қалыптасудың межесі
Адамның хайуанаттар дүниесінен түбегейлі бөлініп, «нағыз адам» қалпына жетуінде тілдің орны айрықша. Тіл — адамға ғана тән құбылыс; адамды қалыптастырған пәрменді құралдардың бірі — оның дыбыстық тілі.
5) Тіл мен ойлаудың бірлігі
Қоғамдасу, бірлесіп еңбек ету және еңбек құралдарын жетілдіру адамзат ойлауын да тудырды. Тіл мен ойлау — еңбектің жемісі. Бұл екеуі «алдымен тіл, кейін ойлау» немесе керісінше деген тізбекпен емес, бір мезгілде қалыптасты: тіл еңбек негізінде туып, еңбекпен бірге дамыды; ойлау да сол негізде қатар дамыды.
Еңбек тіл мен ойлаудың дамуына әсер етсе, тіл мен ойлау да еңбектің дамуына ықпал етті. Бір-бірін толықтырып, өзара күшейтіп отырған бұл байланыс адам миының жетілуіне дейін апарды. Энгельс пікірінше, еңбек және анық сөз — ми эволюциясының басты екі стимулы.
Тіл: қарым-қатынас құралы және ойдың көрінісі
Бұл тұжырымдардан тіл мен ойлаудың диалектикалық бірлігі туралы қағида туындайды. Идеалистік түсінікте адам алдымен ойлайды да, кейін сөйлейді; тіл мен ойлау бір-бірінен бөлек құбылыс ретінде қарастырылады. Алайда маркстік пайымдауда бұл — қате: адам ойды «жалаң» түрде емес, сөз арқылы, тіл негізінде ойлайды және ойын тіл арқылы сыртқа шығарып, өзге адамға жеткізеді.
Осы себепті маркстік дәстүрде тіл қарым-қатынас құралы болумен қатар, ойдың жарыққа шығу құралы деп танылады. Маркс сөзімен: «тіл дегеніміз — ойдың тікелей шындығы».
«Неміс идеологиясында» тіл мен сана басқа адамдармен қатынас жасау мұқтаждығы мен қажеттілігінен туындайтын «шын практикалық» құбылыс ретінде сипатталады.
Тілдің қоғамдық табиғаты
Марксизм-ленинизм классиктерінің пайымдауынша, тілдің шығуы мен дамуы қоғам өмірімен тікелей байланысты. Тіл ұжымда қалыптасады және қоғамның тарихи ұйымдасу формаларымен сабақтасып дамиды: ру — тайпа — халық — ұлт. Бұл — бірінен бірі туындап отыратын тарихи категориялар.