Терілерді илеу

Оқытудағы өзек:

Тілді оқытуда шешуші фактор — мотивация. «Тілге үйретуге болмайды, тілге үйренуге болады» қағидасын негізге ала отырып, студентке кәсіптік қазақ тілін білудің нақты пайдасын көрсету қажет.

Коммуникативтік оқытудың негізгі принциптері

1. 1) Ауызекі сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

   Сабақ практикалық форматта өтеді: тапсырмалар кәсіби қарым-қатынасқа барынша жақын құрылады, ал терминологиялық қор әр сабақ сайын кеңейеді.

   Мысалы, «Менің мамандығым» тақырыбында мемлекеттік стандартқа сәйкес мамандық атауы, біліктілік, қызмет түрлері мен қызмет нысандары туралы базалық лексика беріледі. Кейінгі сабақтарда сол материалға сүйене отырып әртүрлі тапсырмалар орындалады, бұл студентті терминдерді қолдануға табиғи түрде жетелейді.

   Тағы бір үлгі: «Газ-мұнай құбырлары мен қоймаларын салу және пайдалану» бағыты бойынша «Жұмыс орным» тақырыбында нысандарға алдын ала сипаттама беріледі (міндеті, жабдықтары, жұмыс түрлері). Студент бір нысанды таңдап, сипаттамаға сүйене отырып, өз жұмысын таныстырады. Тапсырма арнайы пән материалымен байланыстырылып, жұппен немесе шағын топпен орындалса, сөйлеу дағдысы одан әрі дамиды.

2. 2) Ситуациялық жағдаят құру және рөлдік ұйымдастыру.

   Мысалы, «Мамандық иелеріне қойылатын талаптар» тақырыбында жұмыс беруші мен жұмыс іздеуші арасында рөлдік ойын ұйымдастырылады. Студент стандарт талаптарын негізге алып, кәсіби құзыретін дәлелдейді, ал жұмыс беруші үміткердің дайындығын жан-жақты бағалайды.

3. 3) Жаңашылдық.

   Ауызекі жағдаяттардың жаңартылып отыруы (тақырып, жағдай, серіктес ауысуы), сабақ форматын түрлендіру маңызды. Мысалы: бейнематериал қолдану, мультимедиа слайдтар арқылы ситуация жасау, экскурсия форматындағы сабақтар. Мультимедиа мәтінмен жұмыс, сөздік жұмысы, кесте-диаграммалар, жабдық түрлерін көрсету сияқты әрекеттерді жеңілдетеді.

4. 4) Қарым-қатынасты тұлғаға бағыттау.

   Әр студенттің қабілеті, мінезі, сөйлеу ерекшелігі әртүрлі. Сондықтан оқытушы жеке ерекшеліктерді ескеріп, жағдаят құрып, сараланған тапсырмалар береді.

Кездесетін қиындықтар және шешім бағыты

• Арнайы оқулықтардың тапшылығы.
• Оқытушының оқытылатын мамандықтарды және терминологияны терең білу қажеттілігі.
• Көп материал дайындауды талап ететін үздіксіз ізденіс.
• Үйренген тіркестерді күнделікті ортада бекіту мүмкіндігінің шектеулі болуы.

Осы себепті кәсіптік қазақ тілі оқытушысы арнайы пән оқытушыларымен тығыз байланыста жұмыс істеуі тиіс. Ғылыми тұрғыдан да, адами тұрғыдан да үздіксіз даму — болашақ маманды кәсіби ортада сауатты қарым-қатынас жасай алатын деңгейге жеткізудің негізі.

Диагностикалық зерттеу үлгісі

Коммуникативтік біліктердің даму деңгейін анықтау мақсатында 1-сынып және 4-сынып оқушылары арасында жағдаяттық сұрақтар арқылы зерттеу жүргізілді. Мысалы: мектепке досыңа көрсету үшін күнтізбесі бар альбом әкелдің. Күтпеген жерден бір оқушы оны тартып алып, қайтармай қойды. Сен не айтар едің?

Қалған жауаптардың бір бөлігі этикалық нормаларды сақтай отырып қарым-қатынас құру дағдыларының жеткіліксіз қалыптасқанын көрсетті: тартып алу, мұғалімге бірден шағымдану, альбомды үнсіз алып қашу, «қайтармасаң, мұғалімге айтамын» сияқты тәсілдер кездескен.

Қорытынды бағыт

Алынған мәліметтер бастауыш сынып оқушыларын қарым-қатынасқа үйрету бойынша арнайы бағдарламаның қажеттігін көрсетеді. Мұндай бағдарлама оқушылардың тұлғааралық қарым-қатынас мәдениетін, коммуникативтік нормаларды және мәдениетті сөйлеу дағдыларын жүйелі меңгертуге бағытталуы тиіс.

Қазіргі мектептегі тәрбие мазмұны адамгершілік, азаматтық, эстетикалық, еңбек, экологиялық және басқа да бағыттарды қамтиды. Негізгі мақсат — оқушының эмоционалдық-еріктік саласын дамыту және мінез-құлықтық-әрекеттік мәдениетті қалыптастыру: білім мен эмоциялық бағалау саналы әрекетке ұласып, мәдениетті қарым-қатынасқа алып келуі тиіс.

Монолог пен ішкі монологтың айырмасы

• Монолог — көбіне жүйелі, логикалық байланысы сақталған сөз.
• Ішкі монолог — ойдың үзіліп-қайта жалғануы, сезім мен ой ағынының ретсіздеу келуі арқылы көрінеді.

Бұл ерекшелік кейіпкердің ішкі сезімін, толғанысын талдауда ішкі монологтың мүмкіндігін күшейтеді және қазіргі әдебиеттануда маңызды зерттеу нысанына айналды.

Көркем прозадағы рөлі

Көркем прозаның күрделенуі адам руханиятының қайшылыққа толы болмысын бейнелеу қажеттілігімен сабақтас. Сондықтан жазушы кейіпкер ішкі әлемін тек ішкі монологпен ғана емес, өзге де бейнелеу құралдарымен (диалог, портрет, әрекет динамикасы) үйлестіре отырып береді. Бұл — динамикалық психологизмнің көрінісі.

Теориялық негізден қысқа түйін

• В.В. Давыдов: тұлға — жаңа материалдық және рухани өнім өндіретін әрекет субъектісі; өнімді өндіру — шығармашылық.
• Л.С. Рубинштейн: даму сыртқы ықпалдардың ішкі жағдайлар жүйесі арқылы жанама жүзеге асуына тәуелді; ішкі себептердің әрекеттесуі шешуші рөл атқарады.
• Қарым-қатынастың функционалдық және деңгейлік ұйымдасуын зерттеу (Б.Д. Парыгин, Г.М. Андреева және т.б.) — мәселені түсінудің маңызды бағыты.