Басқару түрі
Қонақ үй кәсіпорындарының даму тарихы және тиімді басқару
Әрбір кәсіпорын белгілі бір мақсат пен міндеттерді жүзеге асыру үшін құрылады. Басшылардың негізгі міндеті — ұйымның мақсаттары мен міндеттерін мүмкіндігінше тиімді әрі табысты деңгейде орындау. Ең жоғары нәтиже көбіне басқарудың өнімділігімен, яғни ұйымдық тиімділікпен өлшенеді.
Негізгі тірек
Ұйымның өміршеңдігі қызметкерлерге, ал қызметкерлердің әрекеті ұйым ішіндегі және сыртындағы адамдардың мақсаттары мен ықпалына байланысты.
Орта әсері
Экономикалық, саяси және ұйымдық өзгерістерге бейімделу — тұрақтылық пен дамудың шарты.
Бәсеке
Ғаламдасқан нарықта өзгеріске қарсы тұру — тез артта қалуға әкеледі; өзгеріске бейімделу — бәсекеге қабілеттілікті арттырады.
Ғаламдасу және қызмет көрсету секторының күшеюі
Ғаламдасу экономикалық әрекеттердің салмағын өндіріс секторынан қызмет көрсету секторына ығыстырды. Соның нәтижесінде әлемде қызмет өндірісінің тауар өндірісіне қарағанда едәуір өскені байқалады.
Тұлға құнының екі қырлы артуы
- Тұтынушы ретінде тұлғаның құны артты: талап күшейді, таңдау көбейді, сапаға сезімталдық жоғарылады.
- Адам ресурсы ретінде тұлғаның маңызы артты: айырмашылықты технология ғана емес, қызметкердің білімі мен қабілеті жасайды.
Бәсеке шарттары күрделенген сайын өнім мен қызметте ерекшелік қалыптастыру үшін адам ресурсының сапасын және қабілетін көтеру қажет. Технологияның кең қолжетімді болуы — тек база; ал нақты артықшылық қызметкердің оны қалай қолданатынына байланысты. Қонақ үй кәсіпорындары үшін ілгері технология мен білікті кадрдың үйлесімі өндіріс пен қызмет стандарттарын жаңартуға мүмкіндік береді.
Қонақ үй кәсіпорнындағы ұйымдық тиімділік
Жалпы мағынада ұйымдық тиімділік — ұйымның мақсаттарына өнімді түрде жету дәрежесі. Алайда оны бір ғана көрсеткішпен өлшеу қиын: тиімділік бірнеше құрамдас бөліктен тұрады, сондықтан оны тәжірибелік ұғым ретінде қарап, белгілі бір теориялық тәсілмен бағалау қажет.
Тиімділіктің мазмұны
Ұйымдық тиімділік ұйым жүйесінің негізгі жұмыстарын орындау, мақсаттарды жүзеге асыру, қызметкерлерге қолдау көрсету, тұрақтылықты қамтамасыз ету және сыртқы ортамен үйлесім арқылы басқаруды жалғастыруды қамтиды.
Бұл ұғым ұйымның табыстылық, өнімділік және беріктік деңгейін сипаттайды.
Нәтиже мен шығын байланысы
Тиімділік — ұйымның қойылған мақсаттарына жету дәрежесін кәсіпорынның шығындарымен және алынған нәтижелерімен байланыстыра өлшейтін көрсеткіш. Осы себепті ол кәсіпорын деңгейіндегі жиынтық өнімділікті сипаттайтын маңызды өлшемдердің бірі болып саналады.
Ұзақ мерзімге бағдар
Алынған нәтижелер — басқарушылар мен қызметкерлердің әрекеті, білімі мен тәжірибесі, қолданылған технологиялық әдістер және сыртқы ортамен байланыс арқылы қалыптасатын еңбектің жемісі. Сондықтан тиімділіктің басты нысанасы — кәсіпорынның ұзақ мерзімді мақсаттары.
Қысқа мерзімді сату көлемін немесе пайданы арттыру маңызды болғанымен, оны ұйымдық тиімділіктің толық өлшемі деп қарастыру дұрыс емес. Кәсіпорынның ұзақ мерзімді табысын тек қысқа мерзімді көрсеткіштермен бағалау — басқаруда қателікке әкелуі мүмкін.
Тағы бір көзқарас бойынша, тиімділік — таңдалған мақсаттар мен атқарылған жұмыстардың орындылығы мен дұрыстығын, олардың уақытында, сапалы және талап етілген көлемде орындалуын көрсететін өлшем. Мұндағы «сапа» қызметтің тұтынушы талаптарын қаншалықты қанағаттандырғаны және оның ұйым мақсаттарына қосқан үлесі арқылы бағаланады.
Өзгерістер: құрылым және басқару тәсілі
Қонақ үй кәсіпорындарының өзгеруі және басқару түсінігіндегі жаңаруларды екі бағытта қарастыруға болады:
1) Ұйымдық құрылымдағы өзгерістер
Ұйымдық құрылым қызметкерлердің өзара және басқарушылармен байланысын, сондай-ақ жұмыс барысын реттейді.
- Кәсіпорын ішіндегі бөлімдерді айқындау
- Басқару түрін анықтау
- Қызметкерлердің міндеттері мен жауапкершілігін нақтылау
- Басқарушының бақылау аясын белгілеу
- Құқықтың қалай және қаншалықты қолданылатынын реттеу
- Жұмыс салаларын үйлестіру
2) Басқару түсінігіндегі өзгерістер
Классикалық басқаруда назар көбіне «жұмысқа» бағытталады: жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау. Ал қазіргі жаңашыл тәсілде назардың өзегі — жеке тұлға: білім алатын, қолдау көретін, ынталандырылатын және негізгі жұмысты атқаратын қызметкер.
Икемді құрылым және өзін-өзі басқару
Бәсеке күшейген ортада шапшаң әрі икемді әрекет жасай алатын кәсіпорындар жетістікке жетеді. Сондықтан ғаламдасуға бейімделуде ұйымдық құрылымның маңызы ерекше. Қатаң бюрократиялық және иерархиялық құрылымдар көбіне өзгеріс үшін кедергіге айналады.
Ең тиімді бағыт: өзін-өзі басқара алатын командалар
Қазіргі тәжірибеде ең озық модельдердің бірі — сатушылармен, қонақтармен және әріптестермен горизонтальды байланыс жасайтын икемді жұмыс топтарына сүйенетін құрылым. Мұндай модельде әр мүше:
- атқарған ісіне, өндірілген өнімге және көрсетілген қызметке жауап береді;
- жұмысты басынан аяғына дейін жоспарлап, басқарып, жүзеге асырады;
- жауапкершілікті бөлім басшысымен ғана емес, командамен бірге бөліседі.
Қонақ үй саласында қызмет көрсету тұтыну сәтімен тікелей байланысты болғандықтан, тез ойлау мен жедел шешім қабылдау аса маңызды. Сол себепті иерархиялық сатыларды азайту, бюрократиялық кедергілерді қысқарту және қызметкерлердің өзара әрекетін күшейту — нәтижеге тікелей әсер етеді.
Иерархияны қысқарту
Шешім қабылдау жылдамдығын арттырады және жауапкершілікті нақтылайды.
Жұмысты байыту
Қызметкерлердің өзара тәжірибе алмасуын күшейтіп, жаңа идеялардың тууына жағдай жасайды.
Мамандар ұйымы
Орындағы статус емес, ортақ мақсатқа қосқан үлес маңызды өлшемге айналады.
Ақпаратқа негізделген басқару
Қазіргі ұйымдарда басқару «бұйрық беру» логикасынан «бағыт беру» логикасына ауысады. Яғни мақсатты түсіндіру, ресурспен қамтамасыз ету, кері байланыс беру және командаға қолдау көрсету алдыңғы орынға шығады.
Құқық беру (empowerment): мәні және шекарасы
Құқық беру — әр деңгейдегі адамға немесе топқа өз білімін пайдаланып бастама көтеруге мүмкіндік беру, мәселелерді шешуге өкілеттік беру және осыны жүзеге асыруға жеткілікті білім, тәжірибе мен мотивацияны қалыптастыру процесі.
Маңызды айырмашылық
Құқық беру — жай ғана «құқықты тапсыру» емес. Бұл төменгі басқару буындарында құқықты тиімді қолдануға жағдай жасайтын қажетті талаптарды дамыту дегенді білдіреді.
Басқарушы өз құзыреті мен жауапкершілігі аясындағы мәселелер бойынша қарамағындағыларды дамытып, біртіндеп оларға өкілеттік пен жауапкершілікті бөліп береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Ахипашоглы. 2001 ж. 73–74 бб.
- 2. Мансини. 1996. 6 б.
- 3. Мысырлы. 2002. 151 б.
- 4. Галларза, Саура және Гарсия. 2001.