Қазақстан Республикасы, туризм, туристік нысандар
Қазақстандағы туризмнің қалыптасуы мен дамуы
Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Қазақстан аумағындағы қалалар мен табиғаты ғажайып қорықты өңірлер ежелден-ақ саяхат пен туризм нысандары саналған. Туризмнің ұйымдасқан түрі ХХ ғасырдың 20–30-жылдарында қалыптаса бастады.
Алғашқы жорықтар мен ұйымдар (1920–1930-жылдар)
1929 жылы Алматыда тұңғыш туристік жорық ұйымдастырылды. Оған Г.И. Белоглазов пен Ф.Л. Савин жетекшілік еткен 17 мектеп мұғалімі қатысты. Жорық Алматы маңынан басталып, Есік көліне дейін (62 км) аяқталды.
1930 жылы Алматы өлкетану мұражайы жанынан Пролетарлық туризм және экскурсия қоғамының өлкелік бөлімшесі жұмыс істей бастады. Оның алғашқы төрағасы болып В.Г. Горбунов сайланды.
Назар аударатын дерек
Сол жылы Алматы қалалық телеграф пен пошта қызметкерлерінен құралған 16 адамдық топ (жетекшісі — Ф.Л. Савин) Медеу — Көкжайлау — Үлкен Алматы көлі бағытымен жорық жасап өтті.
Бұл кезеңде В. Зимин, А. Бергрин, Д. Литвинов, Х. Рахимов, Г. Белоглазов және басқа да энтузиастар туризмнің дамуына елеулі үлес қосты.
1931 жылдың қаңтарында Алматыдан В. Зиминнің бастамасымен алғаш рет шаңғышылар жорығы ұйымдастырылды. “Еңбек және қорғаныс” эстафетасына арналған бұл жорыққа қатысқан 8 шаңғышыға ұлттық атты әскер полкінің 8 шабандозы қосылды. Олар Алматыдан шығып, Ұзынағаш арқылы өтіп, Қордай асуы арқылы эстафетаны Қырғызстан командасына табыс етті.
Сол жылы Алматыдағы Жетісу губерниялық мұражай жанынан Бүкілодақтық пролетарлық туризм мен экскурсия ерікті қоғамының 10 мүшеден тұратын алғашқы ұясы құрылды. Кейін бұл құрылым Қазақстанның өлкелік кеңесіне айналды.
Турбазалар мен слеттер: “Горельник” тәжірибесі
1930-жылдар
Әуесқой туристердің бастамасымен Алатау қойнауындағы Күйгенсай (Горельник) шатқалында туристер үшін шағын үй салынды. 1936 жылы осы жерде республикадағы алғашқы 50 орындық “Горельник” турбазасы ашылды.
1938 жыл
Көкжайлау шатқалында (Алматы маңында) алғашқы қазақстандық туристер слеті өтті. Оған 200-ге жуық турист қатысты.
1943 жылдың басынан “Горельник” турбазасында Кеңес армиясының тау атқыштарын даярлайтын Бүкілодақтық нұсқаушылар мектебі орналасты. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл орын тау шаңғышылары мен альпинистер кадрларын даярлайтын базаға айналды.
Институционалдық даму (1950–1980-жылдар)
- 1952 жылы белсенді демалысты дамыту мақсатында Қазақстанда Туристік-экскурсиялық басқарма (ТЭУ) құрылды.
- 1960 жылы кәсіподақтардың Қазақ республикалық кеңесі жанынан туризм жөніндегі республикалық басқарма ұйымдастырылды.
- 1961 жылы Алматыда республикалық жас туристер станциясы ашылды.
- 1962 жылы ТЭУ Туризм жөніндегі кеңес болып қайта құрылды.
- 1965 жылы республикалық және 5 облыстық туристік кеңес (Алматы, Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Орал, Шымкент) және әр облыста экскурсиялық бюро ашылды.
1950–60-жылдары Алматыдағы жоғары оқу орындарында тау туризмі, альпинизм және спорттық туризм қарқын алды. Нәтижесінде туристік нұсқаушылар тобы қалыптасты. Бұл істің өрістеуіне С. Күдерин, Ү. Үсенов, Н. Дубицкий, В.Г. Хомулло және басқа мамандар үлкен үлес қосты.
1958 жылы В. Зиминге туризм бойынша КСРО-ның спорт шебері атағы алғаш рет берілді.
1970 жылы құрылған Туризм және саяхатшылықтың республикалық кеңесі туризмнің одан әрі дамуына ықпал етті. 1971–1975 жылдары материалдық база нығайып, саяхаттық-туристік ұйымдар көбейді, жаңа туристік базалар мен мейманханалар пайдалануға берілді.
1978 жылғы инфрақұрылым көрсеткіштері
- Экскурсия және туризмнің республикалық кеңесі, 14 облыстық кеңес
- 17 туристік база мен мейманхана
- 26 саяхат және экскурсия бюросы
- Шетел туристеріне қызмет көрсететін 3 бюро
- Алматы, Орал, Шымкент қалаларында туристік автомобиль базалары
- Турбазалар мен мейманханалардағы орын саны — шамамен 7 000
1988 жылы туризм құрылымында бірқатар өзгерістер болып, туристік-экскурсиялық қауымдастықтар құрыла бастады. Бұл кезеңде Н.И. Самойленко, С. Әбденбаев, Т. Жездібаев, А. Чукреев, О. Мазбаев, С.Р. Ердәулетов және басқа да тұлғалар туризмнің дамуына зор үлес қосты.
Тәуелсіздік кезеңі: жаңа стратегия және құқықтық негіз
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, 1991 жылдан бастап туризм саласы дамудың жаңа кезеңіне өтті. 1993 жылы Қазақстан Дүниежүзілік туризм ұйымына мүше болды және туризм индустриясын дамытуға арналған ұлттық бағдарлама қабылданды.
1997 жылы Қазақстан Республикасының Ұлы Жібек жолының тарихи орталықтарын қайта өрлету, түркі тілдес мемлекеттердің мәдени мұралар сабақтастығын дамыту тұжырымдамасы, сондай-ақ жалпы туризм дамуының стратегиясы жасалды.
Нормативтік қадам
2001 жылғы 13 маусымда “Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы” заң қабылданды. Онда туристік қызметті лицензиялау және саланы дамытудың бірінші кезектегі шаралары айқындалды.
Қазақстанның табиғи, тарихи және геосаяси орны туристік әлеуетті ұтымды пайдалануға мүмкіндік береді, әрі бұл саланы экономиканың маңызды бағыттарының бірі ретінде жүйелі дамыту қажеттігін көрсетеді.
Нарық, маршруттар және кадр даярлау
2002 жылы республикада 430 туристік ұйым, фирма және түрлі бюро жұмыс істеді. Бұл салада шамамен 6 мың адам еңбек етті, соның ішінде 1 500 кәсіби экскурсия жүргізуші (гид) қызмет көрсетті.
Қазақстанның туристік фирмалары әлемнің 80-ге жуық елімен байланыс орнатқан. Алматыдағы 25 фирма және 5 облыс орталығы Үндістан, Түркия, Біріккен Араб Әмірліктері, Пәкістан, Корея Республикасы, Грекия, Польша және басқа елдерге чартерлік әуе рейстерін жолға қойған.
Туризм түрлері
Қазақстанда туризмнің көптеген бағыттары дамиды: танымдық, ойын-сауық, этнографиялық, экологиялық, емдік-сауықтыру, балалар, спорттық, аңшылық, балық аулау, атпен серуендеу және басқа түрлері.
Маршруттар мен орналастыру
Қазақстан аумағында 700-ден астам саяхаттық маршрут белгіленген. Туристерге жиынтық сыйымдылығы 33 мың орын болатын 372 түрлі санаттағы қонақ үй қызмет көрсетеді.
Қонақ үй мысалдары
Алматы: “Алатау”, “Қазақстан”, “Достық”, “Есік”, “Отырар”, “Астана”, “Анкара”, “Hyatt Regency Almaty”, “Интурист”, т.б.
Астана: 30 туристік фирма және 25 қонақ үй. Ірілері: “Окан — Интерконтиненталь Астана”, “Комформ — Отель Астана”, “Турист”, “Есіл”, “Жібек жолы”, “Алтын дала”, т.б.
Маман даярлау
Туризм мамандары Туризм және спорт академиясында, Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде, Алматы мемлекеттік университетінде, Қазақ ұлттық университетінде, “Тұран” университетінде және басқа жоғары оқу орындарында даярланады.
Қазақстанның туристік нысандары және ресурстары
Қазақстандағы туристік ресурстарға туристік қызмет көрсету нысандарын қамтитын табиғи-климаттық, тарихи, әлеуметтік-мәдени және сауықтыру бағытындағы орындар, сондай-ақ туристің рухани сұранысын қанағаттандырып, күш-жігерін қалпына келтіруге көмектесетін өзге де нысандар жатады.
Туристік нысандар мәдени-танымдық, экологиялық, спорттық, әлеуметтік, діни және басқа да туризм түрлері бойынша әртараптанады. Жалпы жіктелімде табиғи-рекреациялық, тарихи-археологиялық, тәуеп ету (қажылық) сияқты топтар кең қолданылады.
Табиғи-рекреациялық бағыттар
Табиғи-рекреациялық нысандарға Солтүстік Қазақстандағы Көкшетау, Бурабай, Баянауыл, Ерейментау; Шығыс Қазақстандағы Зайсан, Марқакөл, қазақстандық Алтай; Оңтүстік Қазақстандағы Батыс және Солтүстік Тянь-Шань, Алтынемел таулары, Жетісу алабы; Батыс Қазақстандағы Үстірт, Мұғалжар, Каспий ойысы, Жайық өңірі; Орталық Қазақстандағы Қарқаралы, Қызыларай, Бектауата, Ұлытау сияқты табиғи аймақтар жатады.
Алматы облысының үлесі
Ұлттық парктер мен қорықтар туризмді дамытуда ерекше рөл атқарады. Олардың қатарында Іле-Алатауы ұлттық саябағы, Түрген мен Шамалған өзендерінің аралығындағы шатқалдар, сондай-ақ Түрген, Есік, Талғар, Алматы, Қаскелең, Шамалған өңірлері бар.
Алтынемел, Көкшетау және Бурабай ұлттық саябақтарында туризм мемлекеттік қолдаудың арқасында тұрақты дамып келеді. Қазақстан аумағындағы 9 мемлекеттік қорықта да ғылыми-экологиялық туризмді дамытуға қажетті алғышарттар қалыптасқан.
Тарихи-археологиялық мұра және туристік қызығушылық
Тарихи-археологиялық ескерткіштердің туристік-экскурсиялық сапарлардағы орны ерекше. Археологиялық нысандардың кез келгені экскурсиялық жұмыста маңызды мазмұн бере алады.
Көне қалалар мен ескерткіштер
Жетісудағы сақ қорғандары, Талхиз қалашығы; Оңтүстік Қазақстандағы Отырар мен Сайрам; Батыс Қазақстандағы Сарайшық секілді көне қала орындары туристер арасында кең қызығушылық тудырады.
Петроглифтер мен бірегей кешендер
Қола дәуірі мұраларының ішінде жартастағы суреттер — петроглифтер ерекше мәнге ие. Олардың қатарына Аңырақай тауының Таңбалы сайындағы ғибадатхана, Көксу өзеніндегі Ешкіөлмес кешені, сондай-ақ Шолақ, Кіндіктас, Баянжүрек тауларындағы тастағы суреттер жатады.
Сақ дәуірінің танымал олжалары
- Б.з.д. VI–III ғасырлардан қалған сақ қорғандары
- Бесшатыр қорымындағы жерлеу камералары
- Сақ жауынгері киіміндегі “Алтын адам”
- 2001–2002 жылдары Берел қорғанынан табылған “Сақ патшайымы”
Ортағасырлық қалалар және Түркістан
Түркістан, Отырар, Тұрбай, Құлан, Мерке, Талхиз, Жаркент сияқты ортағасырлық қалалар бүгінгі таңда да маңызды туристік нысандарға жатады.
Түркістан — Қазақ хандығының алғашқы астаналарының бірі. Мұнда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі орналасқан. Кесене ішінде және айналасында қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына үлес қосқан Тәуке, Тәуекел, Жәңгір, Есім, Абылай хандар, сондай-ақ Қазыбек би жерленген.
Қазақстанда Отырар, Сарайшық, Сайрам және басқа да ортағасырлық қалалардың мұрасы туристік бағыттардың мазмұнын байытып, өңірлік дамуға серпін береді.