ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІСІ
1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі: алғышарттар, мәні және тарихи сабақ
Қазақстан Республикасы — қазақ халқының тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Тәуелсіздіктің орнауы — халқымыздың ғасырлар бойы үзілмей жалғасқан ұлт-азаттық күресінің заңды қорытындысы. Бұл жол бір сәтте ашылған даңғыл емес: ол биік белестер мен қиын асулардан тұратын күрделі тарихи тәжірибе болды. Сол тәжірибенің аса ірі белестерінің бірі — 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс.
ХХ ғасыр басындағы Қазақстан: отарлық аграрлық өлке
ХХ ғасырдың басында Қазақстан Ресей империясының өндірістік қатынастары капитализмге дейінгі сипатта басым болған аграрлық отарлық өлкесі еді. Қазақ халқының көпшілігі бір мезгілде екі жақты қысымды көтерді: патша үкіметінің отарлау саясаты және ауыл ішіндегі бай-шонжарлардың әлеуметтік езгісі.
Экономика мен жер байлығына ресейлік алпауыттармен қатар шетелдік капитал да ден қоя бастады. Патша үкіметі қазақтың ата қонысын «мемлекет меншігі» деп жариялап, шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндік жерлерді қоныс аудару қорына, орыс-казак қоныстарын орналастыруға және отарлық әкімшілік мүдделеріне күшпен тартып алып отырды.
Жерден айыру саясаты және демографиялық қысым
Екі ғасырға жуық уақытқа созылған күшпен иемдену саясаты нәтижесінде ресейлік отарлаушылар Қазақстан аумағынан 45 миллион десятинаға жуық жерді, яғни ең құнарлы алқаптардың шамамен 16 пайызын өз бақылауына алды. 1917 жылғы қос революция қарсаңында Қазақстандағы қоныстанушылар үлесі 23,1 пайызға жетті.
Негізгі түйін
Жер мәселесі отарлық жүйенің өзегі болды: экономикалық ресурстарды тартып алу әлеуметтік қатынастарды шайқалтып, ұлттық қарсылықты күшейтті.
Рухани отарлау: тіл, дін, дәстүр кеңістігіне қысым
Отарлау жермен ғана шектелмеді. Қазақ қоғамын тілінен, дінінен, ділінен біртіндеп айыруға бағытталған жүйелі шаралар іске асырылды. Бұл туралы Міржақып Дулатов өз мақалаларында патша әкімшілігінің зорлық-зомбылығын, салықтың әділетсіз жұмсалуын, шенеуніктердің қарапайым халыққа жасаған қысымын, дін ісіне араласуын ашына жазды.
«…Ең алдымен қазақ халқы — Россияға тәуелді халық… Оның ешқандай правосының жоқтығы ыза мен кек тудырады… чиновниктер, урядниктер кедей қазақтарды ұрып-соғып, малдарын тартып… дінімізге, әдеп-ғұрыптарымызға араласа бастады… қазақ даласына мыңдаған мұжықтарды жер аударып, қазақтардың суы мен шұрайлы жерлерін еркін иемденуде…»
1916 жылғы көтерілістің орны мен сипаты
Отарлық қысым күшейген сайын халықтың қарсыласу қозғалысы да үдей түсті. Сол қозғалыстардың ең ірісі — 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс. Бұл көтеріліс, ең алдымен, отаршылдыққа қарсы бағытталды және ұлттық-саяси тәуелсіздік идеясын алға шығарды. Оның әлеуметтік мазмұны болғанымен, негізгі мақсатпен салыстырғанда екінші кезекте тұрды.
1837–1847 жылдардағы Кенесары бастаған қозғалыстан кейін 1916 жылғы көтеріліс бүкілқазақстандық сипат алып, елдің көптеген өңірін қамтыды. Жаңа тарихи жағдай — империализм және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде Амангелді Иманов, Бекболат Әшекеев, Ұзақ Саурықов, Жәмеңке Мәмбетов секілді халық батырлары бұрынғы азаттық дәстүрін қайта жалғады.
Тарихнама мәселесі: кеңестік түсіндіру және тәуелсіз кезең
Кеңестік тарихнама 1916 жылғы көтерілісті түсіндіруде көбіне идеологиялық ұстанымға бағындырып, қатысушыларды «реакциялық күш» ретінде көрсетуге ұмтылды. Шын мәнінде, жағдай әлдеқайда күрделі еді: көтеріліс қарсаңы мен барысын ашатын деректер қатары кеңейген сайын, оқиғаларды шынайырақ пайымдауға мүмкіндік туды.
Тәуелсіздік гуманитарлық ғылымдарға, соның ішінде тарих ғылымына, бұрынғы біржақты бағаларды қайта қарауға жол ашты. Дегенмен, көтеріліске қатысты кейбір мәселелер әлі де терең әрі жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Соның бірі — көтеріліске байланысты туған өлең-жырлар мен дастандардың дереккөз ретіндегі мүмкіндігі. Мысалы, көтеріліске тікелей қатысқан Көдек Маралбайұлының 1916 жылға арналған дастаны толық айналымға түсе қойған жоқ; мұндай мұраларды әдебиет пен тарих түйісінде ғылыми тұрғыдан қарастыру маңызды.
Тәуелсіздік туралы ой
Нұрсұлтан Назарбаев «Тарих толқынында» еңбегінде тәуелсіздіктің «сыйға берілмейтін», халықтың жауапкершілігі мен субъектілігін талап ететін құндылық екенін атап өтеді.
Тұлға: Амангелді Иманов (1873–1919)
Амангелді Үдербайұлы Иманов (1873–1919) — халық батыры, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің ұйымдастырушыларының бірі. Ол бұрынғы Торғай уезі Қайдауыл болысында дүниеге келген. Әкесі — қарапайым шаруа, анасы Қалампыр Қақуқызы медресе көрген, сауатты адам болған.
Амангелді әуелі ауыл молдасынан білім алып, кейін Тасыбай мен Тәшмағамбет ишандар медресесінде оқыды. Төрт жылдық оқу барысында түрік, парсы, араб тілдерін меңгергені айтылады. Жеті жасында әкесінен айырылып, жоқшылықты ерте көрді. Ел ішіндегі дау-шарға араласуы оның жергілікті отарлық биліктің қудалауына ұшырауына әкеліп, 1896–1911 жылдары бірнеше рет түрмеге қамалды.
Қолбасшылық қыры (1916–1917)
1916 жылғы маусым жарлығына қарсы Торғай даласында басталған көтеріліс кезінде Амангелдінің ұйымдастырушылық әрі қолбасшылық қабілеті айқын көрінді.
- Қоғалыкөлдегі жиында Әбдіғапар Жанбосынов хан болып, Амангелді сардар болып сайланды.
- Көтеріліс саяси сипат алып, әскери-ұйымдық тұрғыдан күшейді; сарбаздар саны 50 мыңға дейін жетті.
- Торғай қаласын 27 күн қоршауда ұстады.
- Шошқалы, Күйік қопалары және 1917 жылғы 21–23 ақпандағы Құмкешу–Доғал–Үрпек шайқастарына тікелей басшылық жасады.
Қорытынды
1916 жылғы көтеріліс — қазақ халқының отарлық езгіге қарсы көпғасырлық күресіндегі шешуші кезеңдердің бірі. Ол ұлттық өзіндік сананың күшеюін, еркіндікке ұмтылыстың саяси сипат алуын және тұтас елді қамтыған қарсылықтың тарихи ауқымын көрсетті. Бүгінгі тәуелсіздік жағдайында көтеріліс тарихын дереккөздерге сүйеніп, идеологиялық бүркемелеусіз зерттеу — қоғамдық жады мен тарихи әділеттілікті орнықтырудың маңызды шарты.