Қастек Баянбаев
Балалар ақынының бақыты
Балалар ақыны болу — үлкен бақыт. Өйткені бала сәби кезінде оқыған жырларын көкірек сарайында кіршіксіз, саф таза күйінде сақтайды; ақынның өлеңі сәби жүрегінде ескірмес сурет болып қалады. Осындай ақындардың бірі — Қастек Баянбаев.
Тұлға
Қастек Баянбаев
Балалар поэзиясына ерте араласып, ондаған кітап шығарған ақын, редактор, аудармашы.
Басты ерекшелік
Өлеңді бала жүрегіне сырласу арқылы жеткізуі: жайма-шуақ әңгіме, ұғынықты ой, жинақы өрнек.
Өмірбаяны мен қызмет жолы
Ақын 1936 жылғы 15 қарашада Талдықорған облысының Талдыбұлақ елді мекенінде дүниеге келді. Университеттің журналистика факультетін бітірген соң еңбек жолын аудандық газеттен бастап, кейін республикалық баспаларда бас редакторлық қызметтер атқарды.
1962 жылы жарық көрген «Арғымақ» кітабынан бастап, кейінгі «Құс сүті», «Жол», «Жүз жыл жаз» сияқты таңдамаларына дейінгі аралықта ондаған кітап шығарып, балалар тәрбиесіне белсене араласты. Ол «Тәтті сабақ» пен «Солақай қарттың» авторы, шығармалары балаларға арналған оқулықтардан ойып орын алды.
Аудармашылық еңбегі және кең тыныс
Қ.Баянбаев Бельгия ақыны Эмиль Верхарнды, сондай-ақ кеңестік дәуірдегі С. Данилов, З. Александрова, И. Токмакова, А. Барто, С. Михалков, А. Исаакян сияқты белгілі ақындарды қазақша сөйлетті. Екі томдық «Орыс ақындары антологиясының» белсенді аудармашысы болды.
Ақынның өз туындылары да поляк, болгар және жақын шет ел тілдеріне аударылды. 1975 жылы «Әсем әлем» атты таңдамалы кітабымен жүрген жолын саралап, кемелдену үстіндегі шығармашылық есебін берді.
1979 жылы «Детская литература» баспасынан «Қолшатыр көтерген он батыр» өлеңдер кітабы жарық көріп, балғын оқырмандардың ыстық ықыласына бөленді.
Балалар поэзиясына келу мектебі
Қ.Баянбаев балалар поэзиясына кездейсоқ келген жоқ: ол мектеп қабырғасынан бастап жаза бастады. Мектепте ұстаздық еткен ақын Төлеужан Исмайылов әдеби бағдар беріп, шығармаларына пікір айтты.
Кейінгі шығармашылық мектебі ретінде «Балдырған», «Пионер» журналдары мен «Қазақстан пионері» газетін атауға болады. Бұл басылымдар арқылы бүгін танымал балалар ақындарының талайы қалыптасты.
Поэтикалық мәнері: сырласу, айқын ой, жылы леп
Ақын ірі тақырыпты қозғап, үлкен сезімді оятарда сәби жүрегіне апарар сәтті тәсілді — сырласуды таңдайды. Ол оқырманымен жайма-шуақ әңгімелеседі. Мұның нәзік үлгісі «Әке сөзі» өлеңінде де байқалады: әкенің «Кім боласың?» деген сұрағына бала «Танкист болам» деп жауап береді. Ақын кейіпкерін «білгені осы, сезінгені осы» деп жарты жолда қалдырмай, қиялын алысқа самғатады.
Көсем туралы жырларындағы қарапайымдылық
Ақын шығармашылығындағы көсем туралы өлеңдер қысқа, ұғынықты, лирикалық-әңгімелік табиғатымен әсер етеді. Қай-қайсысында да ұлы адамның жанды, бейнелі образы бар.
Мысал: «Ильич пен аңшы»
Өлеңде көсем орманда кездескен түлкіні атпайды. Бұған таң қалған аңшыға:
«Көзі қимайды атуға,
Әдемі екен! Атпадым!»
Осы арқылы балалар табиғат сұлулығын қастерлеу идеясын ұғынады; табиғатты сүю өнеріне тәрбиеленеді.
Тақпақ пен шағын жанрлардың қуаты
Қастек Баянбаев шығармашылығында тақпақ жанры ерекше орын алады. Тақпақтары тез ұғынылады, жылдам жатталады: жинақы, мағыналы.
Мектеп жасына дейінгі сәбилер мен бастауыш сынып оқушылары поэзияның ұсақ жанрларын іздеп жүріп оқиды. Мұндай шығармалар олардың қабылдауына дәл келеді: тілін де, көңілін де сөйлетеді.
Ертегілері: қысқа форма, әсерлі қиял
Қ.Баянбаев ертегілері — миниатюралы, қысқа, бала талғамына лайық. Олар күрделілікке ұрынбайды: әдемі қиял, әсерлі сурет, ұғымды түйін.
«Көзәйнек киген көжек»
Кішкентай балаларға — кішкентай көжектер туралы. Бір өжет, бір қорқақ көжектің күлкілі де қызықты оқиғалары айтылады. Айтары анық, тілі жеңіл.
«Акула мен аққайрақ»
Алты құлаш акула мен жарты құлаш аққайраңның достығы арқылы сәби жүрегіне ізгілік нұрын себуге ұмтылады. Достық идеясы — ертегінің көркемдік шешімі.
«Үш тышқанның ұрлығы»
Ұрлап әкелген жұмыртқаны жарып жібергенде ішінен үрпек бас балапан шыға келеді де, тышқандар жан-жаққа қаша жөнеледі. Тапқырлық пен күлкі — балаға керегі осы.
Композициясы туралы бейнелі тұжырым
Ақын ертегілерінің композициялық құрылысы сандықтар секілді: әр сандықтың аузында құлып бар, ашсаң болды — көз жауын алған дүниеге көзің тояды. Қарапайым қиялымен, көркем әрі бақытты шешімімен оқырманға жақын.
Қорытынды: қазақ балалар поэзиясына әкелген жаңалығы
Ақын шығармашылығын таразыласақ, оның қазақ балалар поэзиясына ақылды, сабырлы, салмақты лирикалық кейіпкерлер әкелгенін көреміз. Бұл кейіпкерлердің жан дүниесінде сезімдік ересектік те, азаматтық жауапкершілік те бар.
Қ.Баянбаев орынсыз артық сөз бен артық бояудан аулақ жүріп, айтар ойын қиындатпай дәл жеткізді. Сол себепті оның өлеңдері мен ертегілері оқырман санасында жеңіл орнығып, ұзақ сақталады.
Негізгі шығармалары
Төмендегі тізім — мәтінде аталған кітаптар мен жинақтар бойынша ықшамдалған библиографиялық шолу.
Таңдамалылар мен жыр жинақтары
- «Жүз жыл жаз» — таңдамалы шығармалары (өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер, дастандар).
- «Құс сүті» — таңдамалы шығармалары.
- «Кемпірқосақ» — таңдамалы шығармалары.
- «Әсем әлем» — таңдамалы дастандар, ертегілер, өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар.
- «Жол» — өлеңдер мен дастандар.
- «Арғымақ» — өлеңдер жинағы (алғашқы кітаптарының бірі).
Балаларға арналған жинақтар мен басқа еңбектер
- «Қолшатыр көтерген он батыр» — тақпақтар, өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
- «Балаларға базарлық» — балаларға арналған өлеңдер жинағы.
- «Тәтті сабақ» — өлеңдер мен ертегілер.
- «Солақай қарт» — төменгі және орта сынып оқушыларына арналған.
- «Той» — өлеңдер мен ертегілер (мәтінде бірнеше нұсқада аталады).
- «Адамға хат» — өлеңдер.
- «Ақ шағала» — өлеңдер кітабы.
- «Алау» — өлеңдер.
- «Бір қоржын жаз» — өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
- «Шапағатты шақ» — өлеңдер.
- «Қыр қырандары» — очерктер жинағы (Қ. Баянбаев, С. Ләмбеков). Алматы: «Қайнар», 1970. 95 бет.