АНА ТІЛІ - АНАМ ТІЛІ
Тіл мен ел — егіз ұғым
Тіл мен ел ұғымдарын қатар айту — олардың адам өміріндегі орнын айқын көрсетеді. Тілсіз елдің де, елсіз тілдің де ғұмыры баянды болмайды. Тіл — халықтың жаны, сәні, рухани тұтастығының өзегі. Ана тілінің топырағында көктемеген өнер де, сол тілдің ауасымен тыныстамаған білім де өміршең емес.
Егемен елдің ертеңі жарқын болуының басты шарты — тілге құрмет. Тәуелсіздік алғаннан бері қазақ тілінің өсіп-өркендеуіне жағдай жасалып келеді. Соның ең маңыздысы — қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуы.
Негізгі ой
Тіл — ұлт болып қалыптасудың алғашқы шарты, ұлттың ең үлкен игілігі.
Жетпіс жыл бойы өзге тілдің көлеңкесінде келген тіліміз 1989 жылы алғаш рет мемлекеттік мәртебеге ие болды. Содан бергі уақытта тілдің қанаты кең жайылғаны байқалады. Алайда ата-баба мұрасын — қаймағы бұзылмаған қазақтың қара сөзін — тек заңмен ғана сақтап қалу мүмкін емес.
Тілді сақтау — азаматтық парыз
Ұлтым деп соққан әр жүректің азаматтық парызы — өз тілінің беделін өзге тілдермен тең ету, оны шын көңілмен сүю, көздің қарашығындай сақтау. Ең бастысы — осы қасиеттерді болашақ ұрпақтың бойына сіңіру. Сонда ғана ұлағатты, құдіретті ұлы тілімізді сақтай аламыз.
Жақсы үрдіс
Мемлекеттік мәртебе алғаннан бері қазақ тілін үйренушілер қатары көбейді. Бұл іске өз азаматтарымыз ғана емес, шетелден келген адамдардың да ден қоюы қуантады.
Көлеңкелі жайт
Туған тілін шұбарлап сөйлейтіндер, тіпті ана тілінен безетіндер де кездеседі. Ана тілі — ар өлшемі. Тілді шұбарлау — арды шұбарлау.
Тіл мәртебесі көтерілсе, ел мәртебесі де биіктейді. Әлем таныған ел болу үшін тіліміздің жұлдызын көтеруіміз керек. Қазақ — сөз қадірін өз қадірім деп білген халық: кеңдігін де, елдігін де сөзге сиғызған.
Салт-дәстүр, сенім-наным, тарих пен мәдениет келешекке ең алдымен ана тілі арқылы жетеді. Ата өсиетіне құлақ асып, бабалар аманатына адал болайық.
Ғабит Мүсірепов
«Ана тілін ұмытқан адам өз халқының өткенінен де, бүгінінен де, болашағынан да қол үзеді. Ана тілін тек өгей ұлдары ғана менсінбейді, өгей ұлдары ғана аяққа басады».
Тіл — халықтарды жақындастыратын алтын көпір
Тіл — ел мен елді, халық пен халықты жақындастыратын алтын көпір. Ана тіліміз саф алтындай жарқыраса, еліміздің еңсесі түспейді. Ал өз тілімізді өзіміз шұбарлап, қорласақ, елімізді кім сыйлайды?
Қорыта айтқанда, шешендер мен билердің, жыраулар мен жыршылардың, ақындар мен жазушылардың — жалпы ата-бабамыздың қалдырған тілдік мұрасына абай болайық. Тілді сақтау — өткенді ғана емес, келешекті сақтау.
Ұлт тілін ұлықтаған Баукең
Еліміз тәуелсіздік алып, қазақ тілі мемлекеттік тіл атанған тұста Бауыржан Момышұлының 1944 жылдың басында ҚазК(б)П Орталық комитетінің идеология хатшысы М.Әбдіхалықовқа жазған «Қазақ тілі туралы пікір» атты хатындағы ойлар еріксіз еске түседі. Ол соғыс жылдарының өзінде-ақ ана тілінің мүшкіл халіне алаңдап, оның лайықты орнын алуын армандаған.
Хаттың өзегі
Баукеңді толғандырған басты мәселе — ана тілінің сол кездегі жайы мен болашақ тағдыры. Газет-журнал, кітап оқып, түрлі ортада адамдармен сөйлескен сайын алған әсері оны ойға қалдырып, қолына қалам алдырған.
«Тілсізді айуан дейді, тілі кедей елді мәдениетсіз, анайы, надан халық деп санайды».
Момышұлы ана тілінен ажыраудың ақыры ұлттың бытырап, жоғалуына апаратынын ескертеді. Бұл ой бүгінде әлемдік деңгейде өзектілігін жоғалтқан жоқ: көптеген тілдердің жойылуы — адамзаттың рухани мәдениетінің кедейленуі.
Мәселенің мәні
- Тілді менсінбеу — ұлттық намысты әлсіретеді.
- Тілді шұбарлау — әдеби тілдің беделін түсіреді.
- Іс қағаздарының өзге тілде жүруі халыққа түсініксіздік туғызады.
Ұсыныстардың бағыты
- Қазақ тілін басқару, білім, ғылым, өндіріс тіліне айналдыру.
- Ақпарат құралдарында тіл тазалығын үлгі ету.
- Оқу орындарында қазақ тілі, әдебиеті, тарихын міндетті пән ету.
Жауапкершілік кімде?
Баукең ана тілінің мәртебесін орнына қоя алмауда ең алдымен ұлттық оқымыстылардың жауапкершілігін алға тартады: мәдениетті елдерде ана тілінің тазалығы мен тағдырын зиялы қауым қорғайды. Тілді сүймеу мен білмеу — ұлттық сезімді әлсіретіп, ұлттан безуге апарады.
Бауыржан Момышұлы бұл іске «әскери адам болсам да» араласуын ар алдындағы парыз деп түсіндіреді: ұлттың жауынгерлік мінез-құлқы, салт-санасы, намысы мен ары тілмен тығыз байланысты. Осы қадам — тіл тағдырына сөзбен ғана емес, іспен үлес қосқан азаматтық ұстаным.
Ана тілі — анам тілі
Әр адамның азаматтық қасиеті мен мәдениеті өз халқын, өз атамекенін қалай сүйетінімен және ана тілін қалай білетінімен өлшенеді. Ана сүтін ақтаған адам отаншыл, ұлтжанды болмақ. Өз тіліне деген құрмет — анаңа, ұлтыңа, Отаныңа деген құрмет.
Ой түйіні
Ана тілінің қадірін ұқтыратын нақыл сөздер мен пікірлерді мектептерде, көпшілік орындарда көрнекі құрал ретінде қолдану — тіл мәдениетін күшейтудің бір жолы.
Ұлт зиялыларының тіл туралы ойлары
Ыбырай Алтынсарин
«Қазақтың тілі соншалық мол. Қазақ тілімен қандай кітап болса да жазуға болады. Қазақ тілі мұншалық жатық әрі анық болар еді, егер өзге тілдерді орынсыз араластырмай сөйлесек».
Халел Досмұхамедұлы
«Қазақ тілі — бай тіл. Тек сөздері ғылым жолына салынып, реттелмеген. Қазақ тілі ғылым жолына салынып реттелсе, ешбір жұрттың тілінен кем болмайды».
Міржақып Дулатов
«Қазақ тілі бай, таза, іргелі жұрт тілі дейміз. Бірақ “бай, таза” деумен ғана тіл өздігінен сақталмайды. Өзге тілдің сөздері араласа берсе, тіл бұзылады. Тілді сақтаудың өзегі — құрал жасап, оқу мен жазуды жүйелеу».
Мағжан Жұмабаев
«Тіл — адам жанының тілмашы. Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт ұлт болып жасай алмайды. Ұлттың ұлт болуының бірінші шарты — тілі. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай көрінеді».
Қорытынды
Тіл — тек қарым-қатынас құралы емес, ұлттың тарихи жады мен рухани өзегі. Мемлекеттік мәртебе — мүмкіндік, ал тілді тірілтетін күш — күнделікті құрмет, сауатты қолдану, ұрпаққа аманаттау.