Қашаған Күржіманұлы туралы
Өмірі мен өскен ортасы
Қашаған Күржіманұлы (1841–1929) 1841 жылы Түрікменстанның Ташауыз қаласының маңында дүниеге келген. Ол жалшы отбасынан шыққан, жастайынан жетімдік пен жоқшылықтың тауқыметін тартып өскен. Дегенмен қиын тағдыр ақынның үнін өшірмей, керісінше, сөзінің салмағын арттырды.
Ақындық болмысы
Қашаған — өз дәуірінің әлеуметтік мәселелеріне үн қоса білген, тынысы кең, айтары нық ақын. Оның өлеңдері елдік мінезді, адамдық өлшемді алға тартады.
Мұрасының танылуы
Ақын шығармалары кейінірек, 1935 жылы «Әдебиет майданы» журналының №5 санында жарияланып, кеңірек оқырманға жол тартты.
«Есқали сұпыға айтқаны»: өткір сын, биік талап
«Есқали сұпыға айтқаны» атты өлеңінде Қашаған қолында билігі барлардың іс-әрекетін, сараңдық пен таяздыққа ұласқан жағымсыз қылықтарын әшкерелейді. Өлең желісі бойынша ақын қыстың бір күнінде «Еспілдекті» деген жерге келеді. Малшы жігіттердің айтуымен Есқали сұпының үйіне соққанда, алдынан құрмет емес, кес-кестеп сөз қайыру мен кеудемсоқтық көрінеді.
Өлеңнен үзінді
Жаз болса, мен осы үйге қонбас едім, Өлеңім, он төрт жастан жолдас едің. Бай, сұпы, хан-хәкімнен ығар болсаң, Сен — өлең, мен Қашаған болмас едім. Осы үйге қона алмасам, маған сын, Сұпыны шығара алмасаң, саған сын.
Ақын мұнымен тоқтамай, сұпының қуараңдаған тар мінезін жиылған ел-жұрттың көзінше бетіне басады. Ол сыртқы діндарлыққа жамылған даңғазаны, қонақ қадірін кетірген қатыгездікті, шынайы парасаттан алыс «мақтан діндарлықты» аяусыз түйрейді.
Тағы бір үзінді
Сұпыекең мені жек көрді, Үйіңе келсе бай адам, Сұпының сөзін кек көрдім. Жамылған мауыт шекпенді Ел аралап жүргенде, Ақылы бар милы адам, Сендей, сендей монтаны Азамат ерге тек дей ме?! Сұпыларды көп көрдім. Қонағы келген кет дей ме?! Сыйлар едің қампаңдап, Тәубем көп деп мақтансаң, Қолын қысып жампаңдап, Барсисаны да Құдай қарғаған, Садақасы болса қойнында, Азғырып шайтан алдаған.
Дастандары: шежіре мен тарихтың көркем үні
Қашаған Күржіманұлы «Адай тегі», «Атамекен», «Топан» атты дастандарында халықтың көне шежіресі мен тарихын толғайды. Бұл туындыларда ел жады, жұрттың өткені мен рухани өзегі көркем тілмен жаңғырып, дәстүр мен таным сабақтастығы айқын сезіледі.
Қорытынды
Қашаған — өз кезеңінің белді ақыны, қоғамның көлеңкелі қырларына сөзбен жарық түсірген тұлға. Ол 1929 жылы Маңғыстау түбегіндегі Қырықкез деген жерде қайтыс болды. Ақынның мұрасы — әділетке шақырған өткір сын мен халық жадын сақтаған тарихи толғаныстың бір арнаға тоғысқан биік үлгісі.