Қазақша рефераттар

Психологиялық зерттеулер кезеңдері

Глоссарий

Негізгі ұғымдар қысқаша әрі нақты анықтамалармен берілді.

Адаптация

Сезім мүшелерінің сыртқы ортадағы заттар мен құбылыстардың ерекшеліктеріне бейімделуі.

Анимизм

Жан мен рухтың ауыспалылығы және олардың объективті түрде өмір сүретіні туралы ежелгі ілім.

Ассоциация

Психикалық құбылыстардың өзара байланысы.

Бейсана (астар сана)

Адамның психологиялық қасиеттері, үдерістері және күй-қалпының санадан тыс көрінісі.

Психология пәні

Психикалық құбылыстардың пайда болуы, қалыптасуы және дамуы заңдылықтары туралы ғылым.

Психологияның объектісі

Әлемнің субъективті көрінісіндегі үдерістерді адамның тануы және сол таным жүзеге асатын жағдайлар.

Психология

Психиканың даму заңдылықтарын, оны зерттеу әдістерін және теориялық ұғымдардың қалыптасуын зерттейтін ғылым.

Психика

Тіршілік дамуының белгілі бір сатысында тірі ағза мен сыртқы ортаның өзара қатынасын білдіретін бейнелеудің айрықша түрі.

Психология әдістері

Негізгі және қосалқы

Негізгі әдістер

  • Эксперимент — психологиядағы негізгі зерттеу әдісі.
    • Зертханалық эксперимент — арнайы жабдықталған лабораторияда жүргізіледі. 1879 ж. Лейпцигте В. Вундт басшылығымен алғашқы лаборатория ашылды.
    • Табиғи эксперимент — адамның үйреншікті өмір жағдайларында өтеді. 1910 ж. А. Ф. Лазурский табиғи экспериментті алғаш енгізгендердің бірі.
  • Бақылау — құбылыстарды психологиялық тұрғыдан түсіндіруге мүмкіндік береді; ғылыми бақылауда себеп–салдар байланыстары ашылады.

Қосалқы әдістер

Әңгіме, сауалнама (анкета), тестілеу, әрекет өнімін талдау, сұхбат, модельдеу, математикалық және статистикалық талдау және т.б.

Психология ғылымының даму кезеңдері

  1. 1-кезең: ғылымға дейінгі (шамамен б.з.д. VII–VI ғғ.).
  2. 2-кезең: философиялық (б.з.д. VII–VI ғғ. – XVIII ғ. соңы, XIX ғ. басы).
  3. 3-кезең: ассоциативтік психология (XVIII ғ. соңы – XIX ғ. ортасы).
  4. 4-кезең: эксперименттік психология (XIX ғ. ортасы – XX ғ. басы).
  5. 5-кезең: әдіснамалық дағдарыс және ағымдарға бөліну.
  6. 6-кезең: психологиялық мектептердің дамуы (1920–1930, 1940–1960 жж.).
  7. 7-кезең: қазіргі психология (1960 ж. – XX ғ. соңы) және XXI ғасыр.

Сана

Объективтік шындықты тану; психиканың тек адамға тән ең жоғары сатысы. Болмыс бейнесі адамда тіл мен сөйлеу арқылы айқындалып, мән-жайы танылады.

Өзіндік сана

  • 1) Өзінің теңдестігін ұғыну.
  • 2) Белсенді іс-әрекет субъектісі ретінде «Менін» ұғыну.
  • 3) Өзінің психикалық қасиеттері мен сапаларын ұғыну.
  • 4) Өзін-өзі әлеуметтік-адамгершілік бағалаулар жүйесі арқылы бағалау.

Жүйке жүйесі

Организмнің сыртқы ортамен байланысын жүзеге асырып, әсер еткен тітіркендіргіштерге жауап қайтаруын қамтамасыз етеді (нейрондар, дендриттер).

Динамикалық стереотип

Шартты рефлекторлық байланыстардың жасалуы және олардың тұтас жүйеге бірігуі. Бұл жүйе дағды қалыптастырудың физиологиялық негізі болып саналады.

Жеке адам (тұлға)

Сананың иесі, әлеуметтік қатынастардың субъектісі және әлеуметтік мәнді қасиеттердің иегері. Тұлғаның әлеуметтік мәні қоғаммен байланыста қалыптасып, іс-әрекетінде көрініс береді.

І-модуль бойынша дәрістер курсы

Тақырыптар қысқа конспект түрінде берілді.

1-тақырып. Психология пәні және нысаны

1 сағат

Адамның ішкі жан дүниесін және оның сыртқы болмыспен өзара ықпалдасты байланыстарының жалпы заңдылықтарын арнайы ғылым — психология (грек. psiche — жан, logos — ғылым) зерттейді.

Психология туралы түсініктің негізгі кезеңдері

  1. I кезең: психология — жан туралы ғылым (шамамен екі мың жыл бұрынғы түсінік).
  2. II кезең: психология — сана туралы ғылым (XVII ғасыр; негізгі әдіс — өзін-өзі бақылау, интроспекция).
  3. III кезең: психология — әрекет-қылық туралы ғылым (XX ғасыр; сырттай байқалатын мінез-құлықты зерттеу басым болды).
  4. IV кезең: психология — психика көріністері мен тетіктерін, шынайы заңдылықтарды зерттейтін ғылым.

Психология пәні

  • 1) Іс-әрекет субъектісі ретіндегі адам.
  • 2) Өзін-өзі реттеуге қажет тұлғаның жүйелі сапалары.
  • 3) Психиканың қалыптасуы және әрекетке келу заңдылықтары.
  • 4) Болмысты бейнелеу және тану қабілеттері.
  • 5) Сыртқы дүниемен өзара ықпалдастықты реттеу мүмкіндігі.

Психология нысаны

  • Психиканың пайда болуы және дамуы.
  • Психикалық іс-әрекеттің нейрофизиологиялық негіздері.
  • Психиканың ең жоғары формасы — адам санасы.
  • Сыртқы болмыстың ішкі жан дүниелікке ауысу заңдылықтары.
  • Психиканың әлеуметтік-тарихи жағдайларға тәуелділігі.
  • Іс-әрекетте психикалық бейнелердің қалыптасуы мен іске асуы.
  • Биологиялық және әлеуметтік жағдаяттардың өзін-өзі реттеудегі бірлігі.
  • Психиканың құрылымы; танымдық, еріктік, көңіл-күй үдерістері.

Психологияның негізгі міндеттері

  • • Психикалық құбылыстарды сапалық тұрғыдан зерттеу.
  • • Психикалық құбылыстардың қалыптасуы мен даму барысын талдау.
  • • Психикалық құбылыстардың физиологиялық тетіктерін зерттеу.
  • • Психологиялық білімдерді өмір мен іс-әрекетке жоспарлы енгізуге жәрдем ету.

Негізгі әдіснамалық принциптер

  1. 1) Психикалық құбылыстардың себеп–салдарлылығын мойындау.
  2. 2) Генетикалық бағытты ұстанып, құбылысты даму үдерісінде зерттеу.
  3. 3) Психика мен іс-әрекеттің ажырамас бірлігін негіз ету.
  4. 4) Биологиялық және әлеуметтік жағдаяттардың бірлігін ескеру.

Қолданбалы салалар

Қазіргі заманда психологияның қолданбалы бағыттары қарқынды дамуда: экономикалық, педагогикалық, құқықтық, әскери, ғарыштық, спорт, өнер, басқару және менеджмент психологиясы және т.б.

2-тақырып. Психология әдістері

1 сағат

Әдіс — ғылыми білімді негіздеу жолы әрі болмысты тәжірибелік және теориялық тұрғыдан игерудің тәсілдері. Психологияда әдіс деп психика туралы деректерді алу және оларды талдап түсіндіру жолдарын айтамыз.

Бақылау

Бақылау деректі суреттеп баяндаудан оның ішкі мәнін түсіндіруге өтуді қамтамасыз етеді. Артықшылығы — психикалық үдерістерді табиғи жағдайларда зерттеу мүмкіндігі.

  • Араласа бақылау: зерттеуші топпен етене қатынаста болады.
  • Сырттай бақылау: шеттен бақылап, қарым-қатынасқа түспей мәлімет жинақтайды.
  • Өзіндік бақылау (интроспекция): адамның өз ішкі үдерістерін тануы.

Эксперимент

Эксперимент — зерттеушінің сыналушының іс-әрекетіне белсенді араласуы арқылы психологиялық деректердің ашылуына жағдай жасау. Негізгі міндеті — ішкі психикалық үдерістерді шынайылықпен сырттай бақылауға мүмкіндік беріп, нақты дерек алу.

  • Зертханалық эксперимент: арнайы жағдайда, арнайы құрал-жабдықпен жүргізіледі; сыналушы экспериментке қатысып отырғанын біледі.
  • Табиғи эксперимент: оқу, еңбек, қарым-қатынас сияқты әдеттегі ортада өтеді; адам эксперимент жүріп жатқанын сезбеуі мүмкін.

Тестілеу

Белгілі психикалық сапаларды қысқа мерзімді стандартты тапсырмалар арқылы анықтау. Қолданылуы: интеллект, жад, кеңістікте бағдарлау, кәсіби бейімділік, тұлғалық сапалар.

Құжаттарды талдау

Адамның іс-әрекет өнімдерін талдау. Сапалық және сандық түрлері бар; мәтіндік ақпаратты сандық көрсеткішке айналдыру — контент-талдау.

Құрастырып жобалау (модельдеу)

Психикалық құбылыстарды таңба күйіне келтіру немесе жасанды ортада іс-әрекетті ұйымдастыру арқылы қабылдау, жад, ойлау қырларын модельдеу.

Әлеуметтік-психологиялық және тұлғалық әдістер

Сауалнама

Объектив не субъектив деректер туралы сауал арқылы ақпарат жинау.

Өмірнамалық әдіс

Өмір жолын талдау арқылы тұлға қалыптасуындағы маңызды жағдаяттарды, дағдарыстарды, әлеуметтену ерекшеліктерін анықтау. Құралдарының бірі — каузометрия.

Социометрия

Шағын топтағы тұлғааралық қатынастар құрылымын анықтайды; нәтиже социограмма және социометриялық индекстер түрінде беріледі.

Эксперттік және топтық бағалау

Әлеуметтік мәнді сапаларды диагностикалау үшін эксперттердің немесе топ мүшелерінің өзара бағалауы қолданылады.

Зерттеудің жалпы логикасы

Психологиялық проблеманы зерттеуде: болжам ұсыну, эксперименттік материалды іріктеу, бақылау және эксперименттік топтарды бөлу, серияларды жоспарлау, нәтижені статистикалық және теориялық өңдеу сияқты қадамдар қолданылады.

3-тақырып. Психологияның қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар жүйесіндегі орны

1 сағат

XIX ғасырда О. Конт ұсынған ғылымдарды топтастыру жүйесінде психологияға орын берілмеді: ол кезеңде психология ғылым ретінде толық қалыптаспаған деп есептелді. Алайда уақыт өте психология дербес ғылымға айналып, қолданбалы табыстарымен айқындалды.

Ғылымдарды топтастырудың танымал үлгілерінің бірі — Е. М. Кедров ұсынған үшбұрыш моделі: жаратылыстану, әлеуметтік және философиялық ғылымдар үш шыңға орналасады. Психология осы үшеуімен де тығыз байланысты болғандықтан, үшбұрыштың ішкі бөлігінде ауқымды орын алады.

Пәнаралық байланыстар не үшін қажет?

  • Биология, генетика, антропология: психиканың пайда болуы мен дамуын түсіндіруге қажет.
  • Нейрофизиология, нейроанатомия, нейрохимия, медицина: психофизиологиялық мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
  • Әлеуметтану: психикаға әлеуметтік факторлардың ықпалын ашуға көмектеседі.

Нақты байланыстардың мысалдары

  • Психология + логика: ойлау құбылыстарын әр қырынан зерттеу (логика — ақиқат пен таным қатынасы; психология — ойлау үдерісінің жүруі).
  • Психология + әлеуметтану: әлеуметтік психологияның қалыптасуы (тұлға–топ өзара ықпалы, тұлғааралық байланыстар).
  • Психология + педагогика: оқыту мен тәрбиеде психикалық даму заңдарын ескеру.
  • Психология + медицина: медициналық психология және патопсихология.
  • Психология + саясаттану: саясат психологиясы (сана, астар сана, эмоция, ерік, құндылық және ұстанымдардың ықпалы).

4-тақырып. Осы заман психологиясының құрылымы

2 сағат

Қазіргі психология — басқа ғылымдармен тығыз байланысқан, қарқынды дамып отырған білім саласы. Ол үнемі жаңарып отырады: жаңа проблемалар туындайды, жаңа бағыттар пайда болады, жаңа қолданбалы жобалар іске асады.

Психология салаларының бәріне ортақ нәрсе — пән біртектілігінің сақталуы: барлық бағыттар да психика деректерін, заңдылықтары мен тетіктерін нақты жағдайға, іс-әрекетке және даму деңгейіне байланыстыра зерттейді.

Жалпы психология

Психиканың ең жоғары деңгейде жалпыланған заңдарын, заңдылықтарын және тетіктерін зерттейді.

Психология тарихы

Психологиялық білімдердің қалыптасуы мен дамуының тарихи үдерістерін түсіндіреді.

Салалардың жіктелу негіздері (үзінді)

  • 1) Нақты іс-әрекетке қарай: еңбек, медициналық, педагогикалық, өнер, спорт психологиясы және т.б.
  • 2) Даму қағидатына қарай: жануарлар психологиясы, салыстырмалы бағыттар және т.б. (мәтін үзіндісі бойынша бөлім жалғасады).

Мәтін редакцияланды: емле, тыныс белгілері және стиль біріздендірілді; мазмұны сақталды.