ТӨЛЕ БИ ӘЛІБЕКҰЛЫ туралы
Төле би: ел бірлігін ұйыстырған бас би
Төле би Әлібекұлы қазіргі Жамбыл облысындағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген. 1756 жылы қазіргі Түркістан өңіріндегі (бұрынғы Шымкент облысы), Леңгір ауданына қарасты Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Ол — қазақтың қоғам қайраткері, атағы алысқа кеткен шешен, Ұлы жүздің бас биі әрі «Жеті жарғыны» жасаушылардың бірі.
Негізгі қырлары
- Ұлы жүздің бас биі ретінде саяси-әлеуметтік мәселелердің шешіміне ықпал етті.
- «Жеті жарғы» қағидаларын қалыптастыруға атсалысқан тұлғалардың бірі.
- Шешендік дәстүр мен билік жүргізудің әділ үлгісін орнықтырды.
Шыққан тегі мен қалыптасуы
Төле би Құдайберді әулетінің өкілі болғанымен, оның әулетінде Төле биге дейін елге мәлім би де, дәулетті бай да шықпағаны айтылады: ата-бабалары қарапайым шаруалар болған. Ол жастайынан шешендік-поэтикалық өнердің дәстүрін бойына сіңіріп өсіп, зерделі әрі сауатты адам ретінде танылды.
15–20 жасынан бастап билер бас қосқан жиындарға қатысып, әділдігі мен сөзге ұста қабілеті арқылы ел назарына іліге бастайды.
Саяси кезең және ел тағдыры
Ол дәуірде қазақ пен жоңғар хандықтарының қақтығысы жиілеп, ел тыныштығы тұрақсыз болды. Әз Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығының тұтастығы әлсірей бастады. Ұлы жүзді басқарған Төле би жоңғар басқыншыларына белгілі бір уақыт кіріптар болып, алым-салық төлеуге мәжбүр болғанымен, ішкі саяси басқаруды өз қолында ұстауға күш салды.
Біріктіру миссиясы
Төле би қазақ руларының басын қосып, жоңғар бұғауынан құтылуға бағытталған ортақ әрекеттерді ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Кейбір деректерде оның Абылай сұлтанның саяси тұрғыдан күшеюіне ықпал еткені де айтылады.
Үш бидің кеңесі және Тәуке хан саясаты
Төле би Орта жүздің бас биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші жүздің бас биі Әйтеке Байбекұлы — үшеуі Әз Тәукенің бас кеңесшілері саналған. Төле би Тәуке ханның Түркістанды Қазақ хандығының астанасы ету, үш жүзді бір орталыққа бағындыру, біртұтас хандықты күшейту сияқты бастамаларын жүзеге асыруға белсене қатысты.
Сондай-ақ туыс халықтар — қазақ, қарақалпақ, қырғыз және өзбек жұртының жоңғар-ойрат басқыншыларына қарсы әскери одағын құру идеяларын қолдағаны айтылады.
Ресеймен байланыс және дипломатия
Төле би Ұлы жүз бен Ресей арасындағы байланыстарды орнатып, дамытуға да еңбек сіңірген. 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған елшілікті Орынбор губернаторы И. И. Неплюевке жіберіп, Ресей қоластына өтуге дайын екенін білдіргені туралы мәлімет бар. Неплюев 1749 жылғы 26 қыркүйектегі жауап хатында бұл ниетті құптай отырып, екі ел арасындағы сауда байланыстарын дамыту жөнінде ұсыныс жасаған.
Азаттық жолындағы күрес
Қазақ хандығы ыдыраған, ал жоңғар шапқыншылығы күшейген кезеңде Төле би басшыға тән қайрат пен сабыр таныта білді. Жоңғарлар жағдайды пайдаланып, қазақ халқын жойып жіберуді, тірі қалғандарын қуғын-сүргінге ұшыратуды көздеді деген пайым бар. Осындай алмағайып уақытта Төле би Қабанбай, Бөгенбай және Жәнібек батырлармен бірге біртұтас халық майданын құрып, азаттық жолындағы күресті қолдады.
Халық жадындағы Төле би
Халық ауыз әдебиетінде Төле би туралы тарихи аңыздар мол сақталған. Ел ішінде «Төле би айтты» деп тараған мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер оның шешендік мектебінің биік деңгейін танытады.
Билік, құрылыс және мұра
Төле би Шымкентте, Түркістанда және Ташкентте билік ісіне араласып, қала өмірін ұйымдастырумен қатар сәулетті ғимараттар салуға да ықпал еткен деген деректер кездеседі. Оның есімі қазақ тарихындағы ірі оқиғалармен тығыз байланысты.
Төле би 12 жыл билік жүргізген Ташкентте, атасы Жүніс ханның қасына жерленген.