Ә.Ыдырысов.
Өркениет шамын жағушылар
Бұл ой-толғамда автор Еуразия кеңістігінде қалыптасқан көне тайпалардың адамзат өркениетіне қосқан үлесін, Алдыңғы Азия мен Жерорта теңізі өңіріне тараған мәдени ықпалды, сондай-ақ кейінгі ғасырлардағы тарихи бәсекені сөз етеді. Мәтін ішіндегі тарихи атаулар мен кезеңдеулер авторлық көзқарас пен баяндау дәстүрін сақтай отырып, тілдік тұрғыдан ықшамдалып, грамматикалық жағынан өңделді.
Тақырып өзегі
Техника, жазу, мемлекет құру дәстүрі
Кеңістік
Еуразия, Алдыңғы Азия, Месопотамия
Сарын
Өркениеттік ықпал және тарихи тартыс
Ежелгі жаңалықтар мен өркениеттік бастау
Автордың баяндауынша, ататектік қауымдар б.з.д. 10–8 мыңжылдықтардағы мезолит дәуірінде-ақ жылқыны қолға үйреткен. Б.з.д. 7–6 мыңжылдықтардағы неолит кезеңінде ағаштан арба жасағаны айтылады. Ал б.з.д. 6–5 мыңжылдықтардағы энеолит дәуірінде металл өңдеуге бет бұрып, таға, үзеңгі, жебе секілді бұйымдар құйғаны көрсетіледі.
Назар аударатын тұстар
- Жылқыны үйрету — көшпелі мәдениет пен қозғалыс мүмкіндігін кеңейткен шешуші қадам.
- Арба жасау — көлік, шаруашылық және қоныс ауыстыру жүйесін өзгерткен жаңалық.
- Металл құю — әскери және тұрмыстық құралдарды жетілдірген технологиялық серпіліс.
Автор көне грек және рим тарихшыларының деректерін атап өтіп, осы бағыттағы пайымдаулардың кейінгі әлем тарихшылары тарапынан да талқыланғанын меңзейді.
Месопотамия және жазудың таралуы
Мәтін желісінде бірқатар тайпалық бірлестіктердің (турлар, арийлер, касситтер және басқа топтар) қозғалысы баяндалып, олардың бір бөлігі б.з.д. 8–6 мыңжылдықтар шамасында Алдыңғы Азияға және Еуропаның батысына өткен деген тұжырым айтылады. Сол өңірде олар өздерінен бұрын барған, өнері дамыған қандас топтармен бірлесіп, Евфрат пен Тигр бойында алғашқы мемлекеттік құрылымдардың бірін қалыптастырды деген ой ұсынылады.
Мемлекет құру үлгісі
Автор жергілікті тайпаларға мемлекеттік ұйымдасу үлгісі көрсетілгенін, бұл тәжірибенің кейін өзге халықтардың құрылымдануына ықпал еткенін алға тартады.
Жазу-сызу мен мәдениет
Еуразиядан барған турлар мен шумерлердің ашық пейілі арқылы жазу-сызу мен мәдени дағдылар кең аймақтарға тарады деген идея негізгі өзек ретінде көрінеді.
Осы тұста автор әртүрлі ежелгі тайпалардың (аккад-ассир, арамей, ибрит, элам, финик және т.б.) тарих сахнасына шығуын, олардың кейінгі дәуірлерде Алдыңғы Азия, Кіші Азия және Жерорта теңізі аумағында орнығуын сипаттайды.
Ежелгі мемлекеттер: қалыптасу логикасы
Автордың баяндауынша, мәдениет пен жазу-сызудың игерілуі мемлекет құруға түрткі болған. Мысал ретінде ассирлердің, фрагтар арқылы грек әлемінің, сондай-ақ парсы, ибрит қауымдарының саяси құрылымдары аталады. Бұған қоса, Африкада Египет өркениетінің күшеюі, Үнді өңіріндегі мемлекеттік негіздердің қалануы жайында да пікір айтылады.
Автор ұсынған тізбек
- 1. Өнер-тәсілдер мен жазу тарайды.
- 2. Саяси ұйымдасу үлгілері қалыптасады.
- 3. Өзге халықтар жаңа деңгейге көтеріліп, аймақтық күшке айналады.
Мәтінде кейінірек араб тайпаларының күшеюі, олардың Месопотамия өңіріне түсуі және сол аймақтағы ықпал үшін күресі де аталады.
«Шәкірттердің» үстемдікке ұмтылысы
Автор бір кезеңде турлар мен шумерлерден үйренген халықтардың кейін күшейіп, өздерінің бұрынғы «ұстаз» қауымдарына қарсы шыққанын суреттейді. Б.з.д. 3–2 мыңжылдықтарда ассирлер мен вавилондықтардың шумерлер жерін жаулап, қалаларын өзіне қаратқаны, жазу мен өнерді иемденуге ұмтылғаны айтылады.
Кейінгі дәуірлерде тарихи атаулар арқылы кемсіту, өзгенің мұрасын өзінікі ету үрдістері де болғаны көрсетіледі. Бұл — мәтіндегі ең өткір, полемикалық қабаттардың бірі.
Сондай-ақ XV–XIX ғасырлардағы Еуропада тарихи бедел үшін талас күшейіп, әр халық өз тегін «тарихи текті» етіп көрсетуге тырысқаны айтылады. Осы контексте шумерлерді «бастапқы бабалар» ретінде дәлелдеуге ұмтылыстар болғаны туралы пікір келтіріледі.
Еуразияға қайта оралу және түркі бірлестіктері
Автордың пайымдауынша, тур тегінің кейінгі ұрпақтары б.з.д. 2–1 мыңжылдықтарда ататек Еуразиясына, Сарыарқа кеңістігіне қайта оралды. Бұл кезеңде түрлі тайпалардың бірігуі, сақ, үйсін, қаңлы, ғұн секілді одақтардың күшеюі, өңірлік мемлекеттердің қалыптасуы сөз болады.
Сақ кеңістігі
Сақ атанған тайпалардың Еуразияның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында негізгі тұрғындарға айналғаны айтылады.
Қытаймен түйісу
Үйсін, қаңлы, ғұн тайпаларының теріскей Қытай маңында ықпалы күшейіп, қуатты құрылымдар құрғаны аталады.
Жорықтар
Кейбір топтардың Еділ, Дон, Дунай бойына дейін жетіп, Батысқа қарай қозғалғаны баяндалады.
Бұдан әрі Түрік, Түргеш қағанаттары, Қараханид мемлекеті секілді құрылымдар аталып, Алтай–Саян, Жетісу және Тұран–Түркістан аймақтарындағы тарихи үдерістер қысқаша түйінделеді.
Сарыарқа: мәдени мұралар мен ескерткіштер
Мәтіннің соңғы бөлігінде Сарыарқаның бай мәдени қабаты айрықша аталады. Автор өңірде антропогеннің кейінгі дәуірлерінен бері сақталған тұрақ орындары, ескерткіштер, кесенелер мен кен-кеніштерді тізіп, Арқа тұрғындарының ежелден келе жатқан мұрасының кеңдігін көрсетеді.
Аталған нысандар (іріктеп берілді)
Ежелгі тұрақтар
Жаңарқа: «Сәңкібай», «Қотыр»
Қызылтау: «Тесіктас»
Қарқаралы: «Шатыр»
Ұлытау: «Шайтантас»
Кесенелер
Жезқазған–Ұлытау: «Аяққамыр»
«Алаша хан», «Жошы хан»
«Ақмет Әулие»
Кен-кеніштер
«Атасу», «Ақжар», «Кент»
«Зрян»
Ескерткіштер
«Ақсақ қыз», «Жұбан Ата»
«Болған Ана»
Сыр өңірі мазарлары
Төменгі ағыс: «Бабыш молда»
«Барақ»
Қосымша атаулар
Баянауыл: «Жасыбай»
Ақсу-Аюлы: «Бұғылы», «Ақбауыр»
Есіл: «Дамсы», «Шортанды»
Аяқталмаған ой
Берілген мәтін соңында сөйлем үзіліп қалғандықтан, қорытынды пікір толық берілмейді. Дегенмен негізгі бағыт анық: автор Сарыарқа кеңістігін көне дәуірлерден жалғасқан өркениеттік жад пен мәдени сабақтастықтың ірі ошағы ретінде көрсетеді.
Ескерту: Мәтіндегі тарихи даталар мен этнонимдер авторлық нұсқаға сай сақталып, тілдік нормалар бойынша редакцияланды. Кейбір тұстар полемикалық сипатта берілген.