Бонитет
Бонитет ұғымы және мәні
Бонитет латын тілінен аударғанда «сапалылық» дегенді білдіреді. Топырақтың бонитеті — топырақ сапасының көрсеткіші. Әдетте бонитеттеу белгілі бір мақсаттар мен талаптар үшін топырақтарды топтастыру және салыстырмалы түрде бағалау ретінде түсіндіріледі.
Бонитеттеудің негізіне көбіне топырақтардың табиғи нышандары мен қасиеттері алынады.
Әдістеменің қалыптасуы: В.В. Докучаев және оның мектебі
Ресейде топырақтарды бонитеттеу әдістемесі мен теориясының дамуына профессор В.В. Докучаев үлкен үлес қосты. Оның жерді табиғи-тарихи тұрғыдан бағалау әдісі 1882–1887 жылдары Нижегород губерниясында жүргізілген бағалау жұмыстарында тәжірибе жүзінде қолданылды.
Докучаев топырақты, ең алдымен, табиғи дене ретінде бағалады: бағалауда адамның ықпалы мен уақытша шаруашылық жағдайлары әдейі ескерілмеді. Осыған байланысты ол топырақ құрамын зерттеп, оның физикалық қасиеттерінің төменгі қабаттармен байланысын анықтап, топырақтардың салыстырмалы құндылығын белгілеуді ұсынды.
Бұл теориялық ұстанымдарды оның шәкірті Н.М. Сибирцев және басқа ғалымдар әрі қарай дамытты. Негізгі ой — топырақ сапасын өнімділікпен байланыстыра отырып, табиғи қасиеттер арқылы салыстырмалы бағалау.
Теориялық тұжырымдар
- Жетіспейтін заттарды тыңайтқыштармен толықтыру арқылы топырақ сапасын арттыру.
- Өсімдіктің нашар дамуы топырақтағы зиянды заттардың мөлшеріне тәуелді болуы мүмкін.
- Қоректік заттар көп болған сайын, топырақ сапасы жоғары болады.
- Физикалық қасиеттер оптимумға жақындаған сайын, топырақ сапасы жоғарылайды.
Техникалық (әдістемелік) қадамдар
- Топырақтарды табиғи тұрғыдан топтастыру.
- Геологиялық ерекшеліктерін анықтау.
- Химиялық құрамын белгілеу.
- Физикалық қасиеттерін анықтау әдістерін қолдану.
Далалық және зертханалық жұмыстардың логикасы
Бағалау жұмыстарында дала жағдайында топырақтың құрылысы мен қалыңдығы, жер бедері, өсімдік жамылғысы зерттеледі. Топырақ түрлері анықталып, карталарда және жергілікті жерде олардың шекаралары белгіленеді. Жиналған материалдар кейін зертханада өңделеді.
Зертханада анықталатын негізгі көрсеткіштер
Қарашірік, азот, су мөлшері
Құнарлылықты сипаттайтын базалық көрсеткіштер.
Механикалық құрамы
Текстура, құрылым және өңдеуге икемділік.
Жұту қабілеті және сығынды талдауы
Ионалмасу, тұздар мен реакция ерекшеліктері.
Салыстырмалы бағалау қағидасы
Топырақ «абсолютті» емес, өзара салыстыру арқылы бағаланады.
Докучаев орта бағалау сызығының дұрыстығын дәлелдеу үшін табиғи қасиеттер көрсеткіштерін Нижегород губерниясындағы кең тараған дақылдардың өнімділігімен байланыстырды. Табиғи қасиеттерден алынған баллдар мен статистикалық-экономикалық жолмен алынған өнімділік көрсеткіштерінің арасындағы байланыс өте тығыз болған.
Кейінгі даму: С.С. Соболев көзқарасы
Кейін бұл бағытты кеңес ғалымдары дамытып, Ресей Федерациясында және Қазақстанда қолданылатын топырақтарды бонитеттеу әдістемесінің негізін қалады. ВАСХНИЛ академигі С.С. Соболев бонитеттеуді топырақтарды объективтік қасиеттері негізінде және орта көпжылдық өнімділікпен тығыз байланыстағы өнімділік бойынша топтастыру деп санады.
Шкалалау қағидасы
Таксономиялық бірлік ретінде топырақ түрін ұсына отырып, топырақ қасиеттері бойынша және өнімділік бойынша екі параллель шкала құру талап етілді.
Қазіргі түсінік: бонитеттеудің мақсаты мен орны
Қазіргі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес топырақтарды бонитеттеу — салыстыруға келетін егіншілік қарқындылығында және агротехника деңгейінде топырақ сапасын құнарлылығы бойынша салыстырмалы түрде бағалау. Көрсеткіш ретінде дақылдардың өнімділігімен тығыз байланыстағы топырақтың ең орнықты қасиеттерін пайдалану ұсынылады.
Неге бұл маңызды?
Бонитеттеу — жер бағалау жұмыстарының бірінші сатысы. Ол жерді экономикалық бағалау үшін бастапқы база ретінде топырақ топтарын (агроөндірістік топтар) береді.
Нәтиже қалай қолданылады?
Бонитеттеу барысында сандық көрсеткіштермен сипатталған топырақ топтары кейін экономикалық көрсеткіштер бойынша бағаланады және жерді тиімді пайдалануды жоспарлауға қызмет етеді.
Одақтық әдістемедегі негізгі талаптар
- Топырақтардың агроөндірістік топтары бірыңғай принцип бойынша құрылуы керек.
- Топтар өзара салыстыруға келетін болуы тиіс.
Суармалы және құрғатылатын жерлер үшін агроөндірістік топтар жеке бөлінеді.
Агроөндірістік топтарға біріктіруде қолданылатын көрсеткіштер
- Бір топырақтық-климаттық провинцияға немесе округке жатуы.
- Топырақ түзуші жыныстардың жақындығы.
- Химиялық және физикалық-химиялық қасиеттері, қоректік заттар мөлшері.
- Тұздану, сортаңдану, эрозия, тастану сияқты қолайсыздықтардың деңгейі.
Бағалау үшін қолданылатын деректер (0–50 см қабат)
Негізгі көрсеткіштер
- Қарашірік мөлшері, %.
- Жұтылған натрийдің орта салыстырмалы мөлшері, % (жұту сыйымдылығынан).
- Жұтылған магнийдің орта салыстырмалы мөлшері, % (жұту сыйымдылығынан).
- Тұздардың орта салыстырмалы мөлшері және тұздану түрі.
Қосымша сипаттамалар
- Шағылдық (құмды-шағылды учаскелердің үлесі).
- Тастақтық/тастану.
- Гидроморфтылық дәрежесі.
Әр топырақ түрінің бонитет негізі 0–50 см қабаттағы қарашірік мөлшері бойынша есептеледі, ал қалған қасиеттердің барлығына түзету коэффициенттері енгізіледі.
Қарашіріктің орта мөлшерін графиктік тәсілмен есептеу
0–50 см қабаттағы қарашіріктің пайыздық мөлшері графиктік тәсілмен есептеледі: абсцисса бойымен — қарашірік пайызы, ордината бойымен — үлгі алу тереңдігі түсіріледі. Графиктен 0–50 см аралығындағы орта мән анықталады.
Мысал деректер (қысқаша)
| Тереңдік, см | Қарашірік, % |
|---|---|
| 0–10 | 3,23 |
| 10–20 | 2,74 |
| 20–30 | 2,15 |
Графиктік интерполяция нәтижесінде 0–50 см қабат бойынша орта салыстырмалы мөлшер мысалы: K(0–50) = 2,24.
Қазақстан жағдайындағы негізгі шектеуші факторлар
Қазақстан жағдайында топырақ құнарлылығын төмендететін негізгі қолайсыз қасиеттердің ішінде сортаңдану мен тұздану ерекше орын алады. Сортаңданудың объективтік көрсеткіші ретінде топырақтың жұту кешеніндегі жұтылған натрий және магний мөлшері алынады.
Тұздануды бағалау логикасы
- Көрсеткіш: 0–50 см қабаттағы тұздардың орта мөлшері (қарашірікке ұқсас тәсілмен есептеледі).
- Зияндылық тұздардың құрамына тәуелді болғандықтан, 0–50 см қабаттағы хлорид, сульфат аниондары және (бар болса) сода бойынша тұздану түрі нақтыланады.
- Тұздану түрін ескере отырып, тұздану дәрежесі белгіленеді.
Тастақтыққа түзету коэффициенті
Егер топырақ тастақталған немесе тастанған болса, осы қасиетке түзету коэффициенті енгізіледі:
Kм = (100 − Σ>1мм) / 100
Мұндағы Σ>1мм — диаметрі 1 мм-ден үлкен бөлшектер фракцияларының жиынтығы.
Шалғын, шалғын-батпақ және батпақ топырақтар үшін гидроморфтылыққа түзету коэффициенттері енгізіледі; олар әдетте гидроморфты топырақтың 0–10 см қабатындағы қарашірік мөлшерінің аймақтық (фондық) топырақтың сол қабатындағы қарашірік мөлшеріне қатынасы арқылы есептеледі.
Орташа көрсеткіштерді қалыптастыру тәртібі
Әр топырақ түрі бойынша қабаттардан есептелген барлық көрсеткіштер біріктіріліп, топырақ аймағы немесе әкімшілік аудан шегінде орта мәндер шығарылады. Егер бір әкімшілік аудан ішінде белгілі топырақ түрі кемінде 20–30 талдаумен қамтылса, орта арифметикалық көрсеткіш сол аудан шегінде есептеледі; ал бақылау саны бұдан аз болса, есептеу топырақ аймағы деңгейінде жүргізіледі.
Бонитет балын есептеу
Эталон ретінде 0–50 см қабаттағы 7% қарашірік алынады. Бағаланатын топырақтың осы қабаттағы қарашірік мөлшерін 7%-ға бөліп, қарашірік бойынша бастапқы балл анықталады. Ақырғы бонитет балы бастапқы баллды барлық түзету коэффициенттеріне көбейту арқылы табылады.
B = (K / 7) × 100 × Kнатрий × Kмагний × Kтұз × Kтас × Kг
Шкаланы жыртылған жерлерге енгізу
Топырақ түрлері бойынша бонитет баллдары анықталғаннан кейін, орта салыстырмалы шкала ретінде жыртылған жердің бонитет балы шығарылады. Ол үшін ауыл шаруашылық алқаптары шегінде топырақ контурлары аудандары туралы деректер қажет. Ұқсас тәсіл табиғи мал азықтық алқаптарды бонитеттеуде де қолданылады.
Өнімділікпен байланысын тексеру: статистикалық қадамдар
Облыс немесе шаруашылық деңгейінде жыртылған жерлердің бонитет баллдары анықталғаннан соң, олардың көпжылдық өнімділікпен байланысының тығыздығын тексеру үшін бонитет баллдары негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының көпжылдық өнімділігімен салыстырылады. Өнімділік қатары кемінде 8–10 жыл деректерін қамтуы тиіс: бұл өсім тенденциясын және уақытша тәуелділікті бағалауға мүмкіндік береді.
Корреляциялық талдауға дайындық
- Орта арифметикалық мәнді есептеу.
- Стандарттық ауытқуды анықтау.
- Ассиметрия коэффициенті және оның қателігін есептеу.
- Эксцесс коэффициенті және оның қателігін есептеу.
- К. Пирсон критерийі арқылы үлестірудің нормалылығын тексеру.
Байланыс түріне қарай есептеу
Егер тура сызықтық байланыс байқалса, корреляция коэффициенті есептеліп, бірінші дәрежелі регрессия теңдеуі құрылады (яғни балл бойынша өнімділік және өнімділік бойынша балл болжанады).
Егер айқын қисықсызықтық тәуелділік байқалса, корреляциялық қатынас және үшінші дәрежеге дейінгі регрессия теңдеулері есептеледі. Регрессия теңдеулері бойынша теориялық мәндер алынып, нақтылы деректермен салыстырылады; айырма бойынша сәйкестік өлшемі ретінде шаршы орта қате қолданылады.
Практикада бұл есептеулер арнайы бағдарламалар көмегімен дербес компьютерлерде орындалады.