Дүниежүзілік мұхиттың бөліктері
Дүниежүзілік мұхит: Жердің біртұтас су қабаты
Жер шарының су қабаты — Дүниежүзілік мұхит деп аталатын біртұтас кеңістік. Оның ауданы 361,3 млн км² (Жер бетінің 71%), орташа тереңдігі 3,7 км, ал көлемі 1 370 000 000 км³ (гидросфера көлемінің шамамен 94%).
Егер мұхит суын Жер бетіне біркелкі жайсақ, планета шамамен 2700 м қалың су қабатымен жабылар еді. Жер көлемімен салыстырғанда бұл қабат аса қалың емес, алайда географиялық қабықтағы алуан түрлі процестер үшін маңызы орасан зор.
Құрлық пен мұхиттың біркелкі таралмауы
Құрлықтар мен мұхиттар Жер бетінде біркелкі таралмаған. Оңтүстік жарты шарда мұхиттар оның ауданының 81%-ын, ал Солтүстік жарты шарда 61%-ын алып жатыр. Бұл біркелкі таралмау табиғи ерекшеліктердің қалыптасуындағы негізгі факторлардың бірі болып саналады.
Мұхиттарды жіктеу: тарихы және қазіргі ұстаным
Шартты түрде Дүниежүзілік мұхит бір-бірінен оқшауланған жеке бөліктерден — мұхиттардан тұрады. Оны алғаш рет бөліктерге жіктеуді 1650 жылы голланд ғалымы Б. Варениус ұсынды. Ол мұхитты бес бөлікке бөлген: Солтүстік Мұзды, Атлант, Тынық, Үнді және Оңтүстік мұхит.
Үнді, Атлант және Тынық мұхиттардың оңтүстік бөліктерінің физикалық, химиялық, биологиялық және динамикалық қасиеттеріне сүйене отырып, бірқатар ТМД ғалымдары да Оңтүстік мұхиттың бар екенін мойындайды. Дегенмен, оның шекараларының нақты айқындалмауы және жеткілікті зерттелмеуі салдарынан қазіргі кең қолданылатын жіктеуде көбіне төрт мұхит бөлінеді.
Теңіздер мен шығанақтар: мұхиттың тармақтары
Теңіз дегеніміз не?
Теңіз — мұхиттың азды-көпті оқшауланған бөлігі. Ол көршілес акваториялардан тұздылығы, температурасы, мөлдірлігі сияқты физикалық-химиялық қасиеттерімен, экологиялық жағдайымен, ағыстары мен толысуларының сипатымен ерекшеленеді.
Шеткі теңіздер
Өтпелі зоналарда немесе материк шетіне жақын орналасады. Көбіне тереңдігі 200 м-ге дейін, сирек одан да терең. Мұхиттан аралдар тізбегімен, кейде түбектермен бөлінеді.
- Шельфтік (қайраңдық) теңіздер: суы таяз.
- Мысал: Сары теңіз — ең терең жері 106 м.
- Өтпелі зоналар: 3500–4000 м (Беринг, Охотск, Жапон).
Мұхитпен байланысы күшті болғандықтан, олардың суының құрамы мен қасиеттері мұхит суынан айтарлықтай ерекшеленбейді.
Жерорталық (ішкі) теңіздер
Құрлыққа сұғына еніп жатады және мұхитпен салыстырмалы түрде тар бұғаздар арқылы байланысады. Оқшаулану деңгейі жоғары болғандықтан, су алмасуы күрделеніп, гидрологиялық режимі мұхиттан өзгеше болады.
Құрылықаралық теңіздер
Ірі, терең, жағалауы қатты тілімденген; сейсмикалық және вулкандық процестер тән. Мысал: Жерорта теңізі (Еуразия мен Африка аралығы).
Ішкі құрлықтық теңіздер
Бір құрлық шеңберінде орналасады, көбіне онша терең емес. Мысалдар: Балтық — 470 м, Ақ теңіз — 350 м, Азов теңізі — 13 м.
Арал аралық теңіздер
Мұхиттан аралдар немесе арал тізбектері арқылы бөлініп жатады (мысалы, Филиппин, Банда, Сулу теңіздері).
Саргасс теңізі де осы топқа жатқызылады: мұхиттың ортасында орналасып, айқын шекарасы болмаса да, өзіндік гидрологиялық режимі және тірі ағзалар құрамымен ерекшеленеді.
Шығанақтар және бұғаздар
Шығанақ — судың құрлыққа еніп жатқан бөлігі. Шығу тегі, жағалау құрылысы және пішініне қарай шығанақтар фьорд, бухта, лиман деп те аталады.
Тарихи қалыптасқан атауларға байланысты кейбір теңіздер шығанақ деп аталады (Парсы, Мексика, Бенгаль), ал кейбір шығанақтар режимдік айырмашылықтарына қарамастан теңіз атауымен белгілі (Босфор теңізі, Линкольн теңізі).
Мұхиттарды, теңіздерді және шығанақтарды өзара бұғаздар байланыстырады. Ең енді әрі терең бұғаз — Дрейк бұғазы (Оңтүстік Американың оңтүстігі): орташа ені 986 км, орташа тереңдігі 3111 м. Ең ұзын бұғаз — Мозамбик бұғазы: 1760 км.
Мұхит деңгейі: неге үнемі өзгеріп отырады?
Дүниежүзілік мұхиттың еркін жатқан беті деңгейлік бет деп аталады. Тыныш күйде ол геоид бетімен сәйкес келуі тиіс. Алайда температура, атмосфералық қысым, жел, толысу түзетін күштер, су балансы және жер қыртысы қозғалыстары сияқты факторлар оның ауытқуына әкеледі.
Мұхит деңгейінің үздіксіз өзгерістері кезеңді және кезеңсіз түрде байқалады. Ауытқу кезеңдері бірнеше сағаттан бастап ғасырлық уақытқа дейін созылуы мүмкін. Мысалы, жазда су бетінің қызуы деңгейдің көтерілуіне, қыста салқындауы төмендеуіне ықпал етеді.
Су балансы: мұздықтар мен теңіз деңгейі
Мұхит деңгейінің баяу көтерілуі немесе төмендеуі мұхиттағы судың көлемі өзгергенде байқалады. Мысалы, Антарктида мұз жамылғысы толық ерісе, мұхит деңгейі шамамен 60 м-ге көтерілуі мүмкін. Ал құрлықта мұздықтардың ұлғаюы, керісінше, мұхит деңгейінің төмендеуіне әкеледі.
Жер қыртысы қозғалысы: жағалаудағы «ілгерілеу» мен «шегіну»
Мұхит деңгейі жер қыртысы қозғалысына да тәуелді. Мысалы, Голландия мен Дания жағалауларының қазіргі төмен түсуі салдарынан мұхит құрлыққа қарай өріс жаяды. Ал Скандинавия түбегінің көтерілуі нәтижесінде Швеция жағалауларында су шегінеді.
Бақылау және деңгейдің эталоны
Соңғы жарты ғасырда Дүниежүзілік мұхит деңгейі шамамен 10 см-ге көтерілді, бірақ бұл өсім мұхиттардың әр бөлігінде әртүрлі байқалады. Деңгейдің ауытқуын арнайы бақылау посттары тіркейді.
Алғашқы посттар XVII–XVIII ғасырларда ашылған: 1682 ж. — Амстердамда, 1704 ж. — Кронштадтта. Қазіргі таңда мұндай посттардың саны 1500-ден асады.
Деңгейдің өзгеру механизмі күрделі, ал көпжылдық деректердің өзі барлық жерде ортақ «бір ғана орташа деңгейді» дәл анықтауға жеткіліксіз. Сондықтан орташа көпжылдық деңгей әр бақылау нүктесі үшін жеке есептеледі.
Осы деңгейлер құрлықтардың абсолюттік биіктігін және мұхит тереңдігін есептеудегі бастапқы нүкте ретінде қолданылады. Әр ел бір эталондық нүктені қабылдайды: ТМД елдерінде есептеу Кронштадттағы Фин шығанағы деңгейіне (Кронштадт футштогының нөлдік деңгейі), ал Батыс Еуропада Солтүстік теңіз деңгейіне негізделеді.