ОТАРШЫЛДЫҚ САЯСАТТЫҢ ТҮРКІ ӨРКЕНИЕТІНЕ ТИГІЗГЕН КЕРІ ӘСЕРІ
ӘОК (УДК) 940.2 (574)
•Б.Қ. Таңатаров
•Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз
«Тарихсыз халық тұл» деген сөз бекер емес: әр халықтың өз жолы, өз дамуы және өз тарихи тәжірибесі бар. Қазақстанның ұлттық тәуелсіздік алуы қазақ халқының тарихи даму жолына қатысты жаңа көзқарастарды қалыптастырды. Бұл көзқарастың өзегі — қазақ қоғамының дамуы өзге халықтар мен мемлекеттердің қалыптасу заңдылықтарымен сабақтас екендігін мойындау.
Кеңестік кезеңдегі біржақтылық және тарихи шындықтың көлегейленуі
Қандай да бір мемлекет сыртқы басқыншылыққа қарсы күрес пен ұлттық тәуелсіздік, әлеуметтік теңдік үшін күрес барысында қалыптасып, жетіледі. Алайда кеңес дәуірінде орныққан сыңаржақ ұғымдар түркі әлемінің тарихи шындығын толық мойындауға мүмкіндік бермеді.
Халықтың ұлттық тәуелсіздік үшін күресі мен отарлық басқыншылыққа қарсы наразылықтары «ұлтшылдықтың тар шеңберіне» ығыстырылып, тарихи деректер бұрмаланды. Нәтижесінде қазақ халқы өз еркімен отар болуға ұмтылғандай етіп көрсетілді.
Мұндай жалған тұжырымдар кең тарады: қазақ халқы «жабайы, жартылай жабайы» күйде болып, тек «ұлы орыс халқының көмегімен» ғана елдікке жетті; көшпелі өмірден отырықшылыққа өтті; орыс шаруаларынан егіншілікті үйренді; сауаттылық Қазан төңкерісінен кейін ғана қалыптасты деген секілді пікірлер үстемдік етті. Бұл тәсіл бүкіл түркі әлеміне қатысты отаршылдық мәселелеріне де біржақты қорытындылар жасаттырды.
Жер және қоныстандыру мәселесі: ұлттық интеллигенцияның ұстанымы
ХХ ғасырдың басында саяси әрі экономикалық салмағы зор жер және қоныстандыру мәселелері ұлттық интеллигенция өкілдерін — М. Дулатов, С. Асфендияров, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Тынышбаев және басқаларды — ерекше толғандырды. Олар шаруалар отарлауына ұлттық мүдде тұрғысынан қарап, орыс мұжықтарының қазақ жеріне қоныстануы жергілікті халыққа қайғылы зардап әкелгенін ашық айыптады.
Жердің мәні
Қазақ үшін жер — дәстүрлі шаруашылықтың негізі, тіршіліктің өзегі. «Жер дауы, жесір дауы» деген тіркесте жер дауының бірінші аталуы да тегін емес: ата жұртты «кіндік қаным тамған» деп қастерлеу жер мәселесін өмірлік маңызы бар түйінге айналдырды.
Патша өкіметінің отарлау саясаты нәтижесінде қазақ халқы шұрайлы өңірлерден ығыстырылып, жарамсыз аймақтарға тықсырылды. Соның салдарынан кедейлену күшейді, аштық белең алды, адам шығыны да орын алды.
М. Дулатов жер мәселесіне арналған мақаласында қазақ жері «патша мүлкі» саналып, сол себепті жерсіз мұжықтардың қазақ жеріне қоныстандырылуы жердің тарылуына, ата мекеннен іргенің қозғалуына, шаруашылықтың күйзелуіне әкелгенін; бұл үрдіс жалғаса берсе, қазақ халқы ең жаман жерге ығысып, ақырында пақырлыққа ұрынуы ықтимал екенін қадап айтқан.
— М. Дулатовтың ой-түйіні (мәтін бойынша)
Қоныстандыру саясатының саяси мәні және Ә.Б. Тұрсынбаевтың талдауы
Қазақ даласына шаруаларды орналастыру Ресей империясының тек экономикалық емес, саяси мүдделерімен де қабысып жатты. Патшалық әкімшілік қоныстанушы шаруаларды өлкенің отарлық саясатын жүзеге асыратын саяси-әлеуметтік тірек ретінде қарастырды. Яғни шаруалар отарлауы арқылы жаулап алынған аймақтарға берік орнығуды көздеді.
Бұл мәселені зерттеген тарихшы-ғалым Ә.Б. Тұрсынбаев өз еңбектерінде қоныстандыру саясатының себептерін, мақсаттарын, жүру барысын және нәтижелерін талдап, отандық тарих ғылымына салмақты үлес қосты. Ол патша үкіметінің қоныстандыру саясатының реакциялық сипатын ашып, ата-қоныстың тарылуы, жердің келімсектерге күшпен үлестірілуі, қазақтардың кедейленуі мен қырылуы — осы саясаттың тікелей салдары екенін көрсетті.
Өзен-көл бойындағы, орманды алқаптардың тартып алынуы қазақтарды құмды, шөлейт аймақтарға ығыстырды. Бұл дәстүрлі шаруашылықты күйретіп, қазақ қоғамында жерге талас пен руаралық өшпенділікті күшейтті. Мұндай шиеленіс қоғамның бөлшектенуіне алып келетіні белгілі, әрі бұл патшалық отарлық «бөліп ал да билей бер» ұстанымымен өзектес болды.
Тұрсынбаев көрсеткен кезеңдеу
- 1 Сібір темір жолын салуға дейінгі кезең.
- 2 Сібір темір жолы комитеті құрылғаннан кейінгі қоныстандыру қозғалысы.
- 3 Столыпин реакциясы тұсындағы қоныстандыру қозғалысы.
Салыстырмалы көзқарас
Тарихшы Е. Бекмаханов бұл саясатты шартты түрде екі кезеңге бөледі: 1870–1889 және 1890–1897.
Отаршылдықтың әлеуметтік-экономикалық және рухани салдары
Патша үкіметінің отаршылдық саясаты қоғамдық өмірдің әр саласына кері ықпал етті: ұлттық дәстүр мен рухани байлыққа соққы берді, экономикалық құрылымды күйзелтті, рухани бастаулардың әлсіреуін үдетті. Ә.Б. Тұрсынбаевтың пайымдауынша, шаруалар отарлауы бір жағынан патшалық биліктің әлеуметтік-саяси тірегін күшейтсе, екінші жағынан қазақ жерінің орасан байлығын тартып алудың құралына айналды.
Материалдық күйзеліс
- Дәстүрлі шаруашылық күйреді, мал шаруашылығы дағдарысқа түсті.
- Шұрайлы жерлерден ығыстыру кедейлену мен аштықты күшейтті.
- Жерге талас әлеуметтік шиеленістерді ушықтырды.
Рухани-мәдени соққы
- Мешіттер қоныстардың ортасында қалып, діни кеңістік тарылды.
- Ата-баба қорымдарының тапталуы тарихи жадыға соққы болды.
- Орыстандыру және шоқындыруға бағытталған саясат күшейтілді.
Осылайша қазақ даласындағы саяси билігін нығайтқан патшалық Ресей Қазақстан аумағын түркі өркениетінің маңызды тіректерінің бірі — Орта Азия кеңістігін жаулап алуға ыңғайлы плацдарм ретінде қарастырды.
М. Тынышбаевтың бағасы және отарлық мақсаттардың түйіні
М. Тынышбаев үкіметтің көздегені айқын екенін атап өтеді: қазақтарды дербес ұлт ретінде жою және өлкені орыстандыру; әкімшілік шаралар мен ережелер арқылы халықты құқықсыз, қауқарсыз күйге түсіру; ата қонысынан айырып, қудалау мен қасіретке итермелеу — мұның бәрін ол аса қатігез, зымиян мақсат ретінде айыптайды.
— М. Тынышбаевтың тұжырымы (мәтін бойынша)
Қорытынды тұжырым
Қоныстандыру саясаты арқылы патша үкіметі бірнеше мақсатты қатар көздеді: Ресейдегі жер тапшылығы мен шиеленісті қазақ жеріне қоныс аударту арқылы бәсеңдету; көшіп келген шаруаларды әлеуметтік-саяси тірекке айналдыру; қазақ жерін Орта Азия бағытындағы стратегиялық жоспарларға плацдарм ету; өлкенің жер байлығын тонап, елді шикізат көзіне айналдыру; орыстардың санын арттырып, жергілікті халықты орыстандыру; сондай-ақ қазақ халқының саяси бірлігі мен тұтастығына жол бермеу.
Мәтін профессор Ә.Б. Тұрсынбаевтың зерттеулері негізінде өңделіп, стилистикалық және грамматикалық тұрғыдан түзетілді.