Дала балладасы
Қазіргі заманғы қазақстандық гобелен
Қазіргі заманғы қазақстандық гобелен — қызықты әрі болашағы зор көркем өнер саласы. Ол басқа сәндік-қолданбалы өнер түрлерінен көркем тілінің айқындығымен, тоқу техникасының ерекшелігімен, түстерінің қанықтылығы мен байлығымен, сондай-ақ қолмен тоқудың еңбекқорлықты талап ететін табиғатымен дараланады.
Гобелен тоқу шеберден асқан шыдамдылықты, ұқыптылықты және ыждағаттылықты талап етеді. Бұл — көп уақыт алатын, әр тал жіптің реңкі мен орнын дәл табуды қажет ететін шығармашылық еңбек.
Негізгі ерекшеліктер
- Тоқу құрылымының көркем тілге айналуы
- Қанық әрі бай колорит, реңктердің нәзік ауысуы
- Қолмен тоқудың жоғары еңбексыйымдылығы
Түсті таңдаудың мәні
Түстерді алмастырып отыру кейде мазмұнға байланысты логикалық ойды күшейтеді. Бояу мен реңкті таңдау ұлттық талғаммен, мәдени жадымен және этнографиялық дәстүрмен сабақтас келеді.
Түс символикасы және ұлттық дүниетаным
Қазақ мәдениетінде көптеген түстердің символдық мәні бар. Осы түс танымы гобелендегі колорит пен композицияны құруда да маңызды тірекке айналады.
Көк
Аспанның, кеңістіктің символы.
Қызыл
Оттың, күннің, қуаттың символы.
Сары
Ақыл-парасаттың, кейде мұңның символы.
Қара
Жердің, салмақтылықтың символы.
Жасыл
Жастықтың, көктемнің символы.
Колорит: жарық, көлеңке және тәжірибе
Колорит — жарық пен көлеңкенің түске әсерін ескеретін, графика мен кескіндемеге ортақ эстетикалық тәсілдердің жиынтығы. Гобелен шебері кейде көркем ойына сай бір ғана жіптің дұрыс реңкін анықтау үшін осы заңдылықтарды тәжірибеде тексеріп отырады.
Түстің психологиясы және табиғи орта
Қоршаған табиғи орта өзінің асқан сұлулығымен сан алуан түстерді бір жүйеге келтіруге бағыт беретін алғашқы мектеп іспетті. Адамның белгілі бір түске беретін психологиялық реакциясы көптеген мысалдармен дәлелденеді.
Түс ұлттық дәстүрмен де байланысты: климат пен географиялық орта сезіну мәдениетіне ықпал етеді. Кей өңірлерде жылы реңктер жылылықты, ал кейде ылғалдық пен салқындықты аңғартатын түстік әсерлер қатар көрінуі мүмкін.
Шығармалардағы бояу үйлесімі: мысалдар
Тыныбеков Құрасбек — «Дала балладасы»
Бұл шығармада қазақтың кең жазира даласы бояулардың үйлесімі мен түстің тұтастығы арқылы ашылады. Жылы түстер қанық әрі анық беріліп, өзара үйлесім тауып тұр. Колорит кеңістік сезімін күшейтіп, ұлттық салт-дәстүр және ою-өрнекпен табиғи қабысады.
Мұндағы түстерді «солғын» деп сипаттауға келмейді: керісінше, көрерменге салтанатты әсер беріп, өзіне тән айрықша мінезімен қабылданады.
Тыныбеков Құрасбек — «Тау мен дала аңызы»
Мұнда мазмұнға толы, бай көрініс жасалған. Суретші кейіпкерлердің бет-әлпетін айқындау үшін көгілдір фон мен күн сәулесінің жарығын қолданады. Үлбіреген қызыл мен сары реңктер, ақ және ашық сары түстер кең тынысты, бейбіт көңіл күйді білдіріп, көз сезімін еліктіреді.
Автор қосымша түстермен бірге қарама-қарсы реңктерді де молынан пайдаланады: жарық бөліктерде сары мен ақ айқын көрінсе, көлеңкеде көк-жасыл реңктер басым түседі.
Тыныбеков Құрасбек — «Әлем шаттығы»
Бұл туындыда шаттыққа толы колорит жетекші орын алады. Қызыл мен сары сияқты жылы түстер көзге жайлы қабылданып, композицияның анықтығымен және бояу байлығымен күшейеді. Автордың жұмыстарынан әлемді әуезді, тұтас қабылдауға ұмтылыс айқын байқалады.
Кейіпкерлердің бет-әлпетін ашу үшін қызыл фон және күн сәулесін еске салатын жарық әсерлері қолданылады.
Батима Зәуірбекова — «Әйгерім»
«Әйгерім» гобеленінде бояулардың үйлесімі шығарманың көркемдік әсерін күшейтеді. Қыздың сұлулығы мен ажары нәзік әрі жылы колорит арқылы ашылады: қызғылт және жылы реңктер бет бейнені айқындап, жұмсақ әсер береді.
Мұнда жарық пен көлеңкеге ерекше мән берілгені сезіледі. Дәл осы контраст қыздың бет-әлпетін жандандырып, пластикалық айқындықты арттырады.
Батима Зәуірбекова — «Жайлау»
«Жайлау» шығармасында түстер кеңістік пен көңіл күйді қатар жеткізеді. Үлбіреген қызыл және сары реңктер табиғи түстерге жақын келіп, композицияға жылылық береді.
Бұл туындыны «солғын түстерден құралған» деуге болмайды: реңктердің жұмсақ ауысуы (переход) көрерменнің көңіл күйін көтеріп, ерекше әсер қалдырады. Гобеленнің колориті көздің жауын алады.