Ежелгi Тараз
Тараз: Ұлы Жібек жолының күретамыры
Ежелгі Тараз — Ұлы Жібек жолын жалғаған, тұрақты дипломатиялық және сауда қатынастары орныққан ірі торап. Бұл байланыстардың мәні тек материалдық алмасумен шектелмей, әлдеқайда кең өріске — мәдениеттер мен халықтарды жақындастыруға ұласты. Тараз ежелден-ақ идеялар алмасуының маңызды факторы ретінде танылды.
Қазақстанның ортағасырлық қалаларының ішінде Тараз — ең көнелерінің әрі ең белгілілерінің бірі. VII ғасырда ол Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі қалаға айналып, IX–X ғасырларда одан әрі өсіп-өркендеді.
Географиялық артықшылық және экономикалық серпін
Қаланың дәл сауда жолы бойында, егіншілікке қолайлы бай алқаптың ортасында, Талас Алатауының күміс кендеріне жақын орналасуы Тараздың экономикалық және мәдени дамуын жеделдетті.
X ғасырда Әл-Мақсиди Таразды бекіністі, халқы көп, бау-бақшалы қала ретінде сипаттайды: қала ормен қоршалған, төрт қақпасы және рабадтары бар; өзен қала қақпасы маңынан ағып өтеді; базардың нақ ортасында үлкен мешіт бой көтерген.
Жазба деректер мен ғылыми дәлелдер
Тараздың көне орны жөніндегі ғылыми пайымдауларды Әлкей Марғұлан еңбектері айқындай түсті. Ол француз зерттеушілері А. Ромоди, Шааванье де Грата және академик Бартольд еңбектеріне сүйене отырып, Тараздың ежелгілігін дәлелдеді.
568 жыл
Византия елшісі Земархтың түрік қағаны Дизабұл қабылдауында болуы Тараз өңірінің халықаралық байланыстар кеңістігіндегі орнын көрсетеді.
630 жыл
Қытай монахы Сюань Цзан (деректерде) Тараз төңірегіндегі қала туралы жазып, онда әр елдің саудагерлері тұратынын атап өтеді.
Осы кезеңнен бастап қаланың аты тек өз өлкесіне ғана емес, көрші мемлекеттерге де кеңінен мәлім болды.
Мемлекеттер орталығы және қала мәдениетінің гүлденуі
Тараз Түргеш, Қарлұқ, кейін Қарахан мемлекеттерінің ірі орталығы ретінде танылып, өз ақшасын шығарды. X–XII ғасырларда қала өмірі ерекше қарқын алды: керуен-сарайлар, қоғамдық ғимараттар, шеберханалар, көпестер дүкендері және тұрғындарға қызмет ететін шағын сауда орындары қалыптасты.
Археологиялық айғақтар
- Қыштан жасалған су құбырлары және ұзындығы 12,8 м болатын құбыр желісінің табылуы.
- Тас төселген көшелер мен тротуарлар, құрылыс қалдықтары сәулет өнерінің дамуын дәлелдейді.
- Қолөнер бұйымдары: зергерлік, ұсталық, сүйек пен мүйіз ою, шыны өндірісі.
Сәулет інжу-маржандары: кесенелер және киелі орындар
Тараз өңірі мұсылман сәулет өнерінің көрнекті ескерткіштерімен ерекшеленеді. Соның ішінде Әулиеата–Қарахан (XI ғасыр) және Дәуітбек (XIII ғасыр) кесенелері айрықша аталады.
Қарахан әулеті билеген тұста Тараз ертеғасырлық ірі мемлекеттің астанасына айналып, қала құрылысы мен сәулеттік келбеті жүйелене түсті. XII ғасырдың соңында Қарахан дүниеден өткеннен кейін қабірі басына күмбезді ғимарат салынып, ол уақыт өте қала тұрғындары мен қонақтары тәу ететін киелі орынға айналды. Осылайша мазар «Әулиеата» атауымен кең тарады.
Моңғол шапқыншылығы кезеңінде қала да, күмбез де қатты зардап шекті. Кейін ел еңсесін тіктеген тұста, 1809 жылы кесене қайта қалпына келтірілді.
Бүгінге дейін сақталған Айша-бибі, Бабажа-қатын, Дәуітбек (Шамансұр), Тектұрмас сынды ескерткіштер Тараздың тарихи жады мен рухани кеңістігін айқындайды.
Қала атауының өзгеруі: тарихи кезеңдер ізі
1856 жыл
Қала «Әулиеата» деп аталды.
1936 жыл
«Мирзоян» атауы берілді.
1938 жыл
Қала Жамбыл есімін иеленді.
1997 жыл, 8 қаңтар
Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен тарихи атауы қайтарылып, қала қайтадан «Тараз» аталды.
Қолөнер, технология және қала тұрмысы
Ортағасырлық Таразда өндіріс пен шеберлік кең дамыды: тоқыма, шыны үрлеу, зергерлік, ұсталық, ағаш және сүйек ою ерекше орын алды. Қазба деректері қала тұрғындарының инженерлік тәжірибесінің жоғары болғанын көрсетеді: су жеткізетін құбырлар, күйдіру пештері, монша құрылыстары соның айғағы.
Монша қалдығы
Шаһристанның шығыс жақ бұрышынан күмбезделе салынған болуы мүмкін монша орны табылды. Ол XI–XII ғасырлардағы экономикалық өрлеумен байланыстырылады.
Күйдіру пеші
XI–XII ғасырларға тән күмбез пішінді пештің табылуы өндіріс технологиясының күрделілігін аңғартады. Пеш ұзын мойынды, бүйірлі ыдыстарды күйдіруге арналуы ықтимал.
Шыны дискілер
Ақ күңгірт, жасыл және қызғылт шыныдан жасалған дискілер табылып, олардың терезеге орнатуға қолданылғаны айтылады.
Әсемдік бұйымдары
Әйел әшекейлерін құюға арналған қалыптар, сүйек пен мүйізден жасалған бұйымдар, сондай-ақ көркем өңделген металл шырағдандар табылды.
Тараздың рухани және мәдени кеңістігіне үлес қосқан тұлғалар қатарында Шейх Ахмет Тарази есімі де аталады. Қала — тарихы терең, мәдениеті жоғары дамыған рухани орталық ретінде бағаланады.
Ұлы Жібек жолындағы орны және халықаралық мойындау
Ұлы Жібек жолы — біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырдан бастап Батыс пен Шығысты жалғаған құрлықаралық бағыттардың бірегей тарихи феномені. Бұл кеңістік арқылы өткен негізгі бағыттар сауда мен ғылымның дамуына, мемлекетаралық байланыстардың күшеюіне және мәдениеттердің өзара байуына зор ықпал етті.
Тараздың Жібек жолындағы ірі орталық болғаны халықаралық деңгейде де айтылды: Қытайдың Сиань қаласында өткен, Ұлы Жібек жолының 2100 жылдығына арналған халықаралық конференцияда бұл тарихи шындық арнайы аталып, мойындалды.
Тарихи мұра — бірнеше мың жылдық адамзат тәжірибесінің ізі. Сондықтан Тараз сияқты көне қалалардың ескерткіштері мен мәдени қабаттарын сақтау — келешек ұрпақ алдындағы жауапкершілік.
Мерейтой, жаңғыру және XXI ғасырдағы Тараз
Тараздың 2000 жылдық мерейтойын әлемдік деңгейде атап өту жөнінде ЮНЕСКО 1999 жылы шешім қабылдады. Қаланың тарихы мен мәдени ескерткіштері сақталып, сәулеті мен сәні арта түссе, оның құндылығы бұрынғыдан да айқындала түсер еді.
Қала жаңғыртуды күтеді: тарихи келбетін сақтай отырып, XXI ғасыр талабына сай жаңа мазмұнмен байыту, біртұтас мемориалдық кеңістік қалыптастыру — болашаққа бағытталған маңызды міндет.
Болашаққа бағдар
Тараз өңірінің сұлу табиғаты, арықтармен сылдырай аққан суы, қонақжай мінезі оны туризм ағымынан шет қалдырмайды. Ежелгі мен жаңаны үйлестіре білген Тараздың келешегі зор.
Рухани байлықты паш ету — Тараздың 2000 жылдығын дәріптеудің темірқазығы. Тарихты, табиғатты, жер бедерін ұтымды таныта алсақ, қазақ мәдениеті мен өркениетінің дамуына Тараздың қосқан үлесін әлемге айқын көрсетеміз.
Қорытынды ой
Тараз — тағылымы таусылмайтын, тамыры тереңде жатқан көне қала. Ол Ұлы Жібек жолының бойында экономикалық қуатты, мәдени ықпалды орталыққа айналып, бүгінге дейін тарихи жады мен сәулеттік мұрасын сақтап келеді.
Мәтін редакцияланып, грамматикалық және стильдік тұрғыдан ықшамдалып берілді.