ҚР «Халық Банкі» АҚ құрылымы

8.1 Қазақстан «Халық Банкі» АҚ: даму тарихы

Халық Банкінің тарихы — Қазақстан аумағындағы жинақ жүйесінің құрылуы мен дамуының айқын көрінісі. «Қазақстан Халық Банкі» акционерлік қоғамының негізі қайта құрылған Қазақстан Республикасы Жинақ банкінің базасында қаланды.

Ерте кезең: жинақ кассаларының қалыптасуы

Қазақстандағы алғашқы жинақ кассасы 1923 жылы Ақтөбе қаласында, төңкеріс жылдарынан кейін жаңа экономикалық қатынастар қалыптаса бастаған кезеңде ашылды. Кейін ұжымдастыру мен индустрияландыру науқандары жүріп жатқан тұста, 1936 жылы Алматы қаласында КСРО Жинақ банкінің филиалы іске қосылды.

Ақтөбедегі касса ашылғаннан кейін небәрі төрт жылдың ішінде республикадағы жинақ кассаларының саны 335-ке жетті. 1929 жылы Республикалық жинақ кассасы құрылып, ол Қазақстандағы барлық кассалардың жұмысына жалпы басшылық жасады. Салымшылар қатарын кеңейту үшін кассаларды зауыт-фабрикалардың өзінде, колхоз-совхоздарда, байланыс мекемелерінде және түрлі кәсіпорындарда ашу тәжірибеге енгізілді.

Қызметтердің кеңеюі және мемлекеттік кредит

Жинақ кассалары қаражат жинақтаумен қатар, мемлекеттік қарыз облигациялары мен өзге бағалы қағаздардың кепілдігімен мерзімдік несиелер берді. Сондай-ақ қор операцияларын және өзге де қаржылық-бұқаралық банктік операцияларды жүргізуге рұқсат етілді. Осы кезеңде мемлекеттік кредит беру институты қалыптасып, біртіндеп дами бастады.

Сол жылдары сегіз рет мемлекеттік қарыз шығарылды: оның үшеуі натуралдық түрде (астықпен, қантпен), ал екеуі ақша реформасына дейін алтынмен есептелген қарыздар болды.

1960 жылдардың қорытындылары

Салымшылар саны

1 770 000

1960 жылдың аяғында

Салым көлемі

322,7 млн сом

Жалпы көлем

Орташа салым

182 сом

1 адамға шаққанда

1950–1960 жылдары жинақ кассаларының саны 1,8 есеге өсіп, 1960 жылдың соңында 2805-ке жетті. 1955 жылы салымшылар шоттарының 44,1%-ы және салым қалдығының 44%-ы тың игеру кең жүргізілген солтүстік өңірлерге (Көкшетау, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Павлодар облыстары) тиесілі болды.

Институционалдық өзгерістер және тәуелсіздік кезеңі

1963 жылдан бастап жинақ кассалары Қаржы министрлігінің құрамынан шығарылып, Мемлекеттік банк қарамағына берілді. Халық салымдары енді банктің кредит ресурсын толықтыруға бағытталды. 1960 жылдардың аяғында жинақ ісі қарқынды дамып, халық шаруашылығына кредит беруді қаржыландыратын маңызды көздердің біріне айналды.

1988 жылғы банктік реформа банк жүйесін екі деңгейге көшіруді көздеді: орталық банк және арнаулы банктер. Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары КСРО Жинақ банкіне айналып, халыққа және заңды тұлғаларға қызмет көрсететін мемлекеттік арнаулы банк ретінде құрылды.

Қазақстан тәуелсіздік пен егемендікке қол жеткізгеннен кейін жинақ ісінің дамуында үшінші қайта құру кезеңі басталды. 1990 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақстан нарықтық экономика талаптарына сай келетін банк жүйесін құруға кірісті. 1991 жылдың қаңтарында «Қазақ КСР-індегі банктер және банк қызметі туралы» заң қабылданып, бұл тәуелсіз Қазақстандағы банк реформаларының алғашқы қадамдарының бірі болды.

Құқықтық сабақтастық және қайта құру

1992 жылы Қазақстан Республикасының Жинақ банкі құрылды; оның заңды құқық иеленушісі — бүгінгі Қазақстан Халық Банкі.
1993 жылы банк Үкіметке қарайтын дербес заңды тұлға ретінде «Қазақстан Халық Банкі» болып қайта ұйымдастырылды.
1995 жылы банк жабық тұрпаттағы акционерлік қоғам болып қайта құрылды; басқару мен жұмыс стилі түбегейлі өзгертілді.

Жекешелендіру және нарықтағы орны

1998 жылы банк Үкіметтің 100% қатысуымен «Қазақстан Халық жинақ банкі» ашық акционерлік қоғамына айналды.
2001 жылғы аукционда Үкімет 33% + 1 акциядан тұратын бақылау пакетін сатты.
Осы кезеңнен бастап банк еліміздегі ірі әмбебап әрі жетекші коммерциялық банктердің бірі ретінде орнықты.

8.2 Ақша аударымдары және карточкалық қызмет

Қазақстан Халық Банкі MoneyGram және «Жедел аударымдар» жүйелері арқылы шот ашпай-ақ, жеңілдетілген рәсіммен ақша аудару қызметтерін ұсынады. Қазақстаннан шетелге қысқа мерзімде ақша жіберу немесе шет елден аударым алу қажет болған жағдайда халықаралық аудару жүйелерін пайдалануға болады.

MoneyGram

MoneyGram — ақша аударымдарын жедел әрі сенімді жүргізетін жетекші халықаралық компания. Оның әлемнің 138 елінде орналасқан 35 000 бөлімшесі бар. Аударым жіберілгеннен кейін қаражатты 15 минуттан соң алуға болады.

Артықшылықтар

Қызмет құны төмен және аударылатын сомаға байланысты.
Комиссия тек бір рет — аударым жіберген кезде төленеді; алушыдан комиссия ұсталмайды.
Аударымды 15 минут ішінде алуға болады.
Ең жоғары сома — 10 000 АҚШ долларына дейін.
Аударым алынбаса немесе жоспар өзгерсе, қаражаттың сақталуына және қайтарылуына кепілдік беріледі.
Ақшаны алу үшін жеке басын куәландыратын құжат және 8 таңбалы аударым коды қажет.
Алушыға 10 сөзден аспайтын тегін хабарлама қосуға болады.

Экспресс аударымдар (Қазақстан ішінде)

Бұл қызмет Қазақстан аумағында жеке тұлғалар арасында ақша жөнелтуді және қабылдауды шот ашпай-ақ, жеңілдетілген рәсіммен жүргізуге мүмкіндік береді. Теңгемен аударымдар Қазақстанның барлық дерлік қалаларында орналасқан 102 филиал мен есеп айырысу-касса орталығында қолжетімді.

Негізгі мүмкіндіктер

Рәсім қарапайым: жөнелтушіге жеке куәлік пен СТН, ал алушыға жеке куәлік жеткілікті.
Қаражаттың толық сақталуына кепілдік беріледі және аударымды қайтарып алу мүмкін.
Операция 5–10 минут ішінде орындалады.
10 сөзден аспайтын тегін хабарлама қосуға болады.
Сома шектелмейді және қаражаттың шығу көзін растайтын құжат талап етілмейді.
Өз атыңызға да аударуға болады (жөнелтуші мен алушы бір адам болуы мүмкін).
Аударымдар дүйсенбі–жұма күндері 09:00–18:00 аралығында қабылданады және беріледі.

Тарифтер (теңге)

500 000 тг дейін 3% (min 100 тг, max 5 000 тг)
500 000 – 1 000 000 тг дейін 10 000 тг
1 000 000 тг және жоғары 20 000 тг

Жедел аударымдар («Жедел есеп айырысулар» жүйесі)

Бұл қызмет банк филиалдары арқылы «Жедел есеп айырысулар» жүйесі бойынша ақша аударуды қарастырады. Қазақстан аумағы бойынша Халық Банкінің 590 филиалы мен есеп айырысу-касса орталығы қатысады. Жөнелтілген қаражатты аударым рәсімделгеннен кейін 1–2 банктік күн ішінде алуға болады.

Артықшылықтар

Қазақстан бойынша кең таралған желі.
Жеке тұлғаға да, заңды тұлғаға да аудару мүмкіндігі.
Комиссия мөлшері төмен.
Аударым сомасына шектеу қойылмайды.

Операциялар түрлері

Жинақ шотымен немесе шот ашпай-ақ, қолма-қол ақшамен жеке тұлғалар арасында аудару.
Жеке тұлғалардың заңды тұлғалар пайдасына аударым жасауы (шотпен немесе шот ашпай-ақ).
Карточкалық шотты немесе интернет-шотты толықтыруға арналған аударымдар.

Ескерту: «Жедел есеп айырысулар» жүйесі бойынша аударымдар негізінен теңгемен жүргізіледі. Жеке тұлғалар өз шоттарын толықтыру үшін шетел валютасымен де аударым жасай алады. Комиссия мөлшері Банктің қолданыстағы тарифтеріне сәйкес белгіленеді.

MoneyGram жүйесі бойынша қосымша ақпарат пен аударым пункттері туралы мәліметті Халық Банкінің облыстық филиалдарынан алуға болады.

Банк операциялары: негізгі қызметтер

Төменде банк клиенттеріне көрсетілетін негізгі қызмет түрлері жинақталып берілген:

1Заңды және жеке тұлғалардың банк шоттарын ашу және жүргізу.
2Заңды және жеке тұлғалардан салым қабылдау.
3Заңды тұлғаларға транзиттік шоттар жүйесін ашу.
4Заңды тұлғаларға жинақтау шоттары жүйесін ашу.
5Филиал клиенттеріне ағымдағы лимиттелген шоттар жүйесін ашу арқылы агенттік қызмет ұсыну.
6Аударым операциялары: заңды және жеке тұлғалардың ақша аударуы, оның ішінде зейнетақы төлемдері жөніндегі тапсырмаларды орындау.
7Кассалық операциялар: банкноттар мен монеталарды қабылдау, беру, қайта есептеу, ұсату, айырбастау.
8Банктің кез келген филиалынан заңды тұлға өкілінің басқа филиалда ашылған шоттардан қолма-қол ақша алуы.
9Инкассация және бағалы жүкті сүйемелдеу қызметі.
10Шетел валютасымен қолма-қол ақшасыз айырбастау операциялары.
11Әртүрлі шетел валютасымен халықаралық аударымдар.
12«Клиент — Банк» қашықтан қол жеткізу жүйесі бойынша операциялар.
13Тазартылған алтын құймаларын сатып алу және сату.
14«Жалақы жобасы» бойынша қызмет көрсету: жалақыны жеке шоттар мен төлем карточкалары арқылы аудару және беру.
15Жеке тұлғалардың төлемдері мен аударымдарын «Жеке тұлғалардың мерзімдік есеп айырысулары», «Экспресс аударымдар» және MoneyGram жүйелері арқылы жүргізу.
16«Жеке тұлғалардың жедел есеп айырысулары» жүйесі бойынша төлемдерді жинақтау және өңдеу.
17Жол және коммерциялық чектерді сату және сатып алу.
18Вексельдік операциялар: домицилиация және вексельді инкассоға қабылдау.
19Сейфтік операциялар: клиент құжаттары мен құнды заттарын сақтау, соның ішінде сейф жәшіктері, шкафтар және үй-жайларды жалға беру.
20Қолма-қол шетел валютасын айырбастау операциялары.
21Құжаттамалық операциялар (аккредитивтер, құжаттамалық инкассо) және банктік кепілдіктер беру.
22Корпоративтік клиенттерге арналған арнаулы сервистер.
23Шоттардың жай-күйі туралы ақпарат алу.

Карточкалық қызмет

Банктің алғашқы жергілікті карточкаларының бірі — Altyn. Ол шетелге шығуды жоспарламайтын кең аудиторияға арналған және тек Қазақстан Республикасы аумағында қызмет көрсетеді.

Карточка түрлері

Бюджеттік карточка
Visa Gold
Visa Electron Instant HalykCard
MasterCard Gold
MasterCard Standard
Visa Classic
Visa Electron/Plus
Maestro/Cirrus
Altyn
Visa Virtuon
Maestro-ISIC (студенттік)
Зейнеткер карточкасы
Visa Platinum

Кесте №1. «Бюджеттік карточка»

Шот ашу, мерзімі өткеннен кейін шығару/ауыстыру: Тегін
Жоғалған/ұрланған карточканың орнына жаңа карточка шығару: 500 теңге
Шотты жабу, карточканы жою: Тегін

Кесте №2. Карт-шоттан үзінді беру

Ай сайын: Тегін
2 айдан жоғары (есеп айырысу-касса бөлімдерінде): 700 теңге
6 айдан жоғары (Дербес қызмет орталығы және VIP): 1000 теңге

Кесте №3. Даулы операцияны бейнетаспа арқылы тексеру

Халық банкінің карточкалары бойынша: 2000 теңге
Басқа банктердің карточкалары бойынша: 7000 теңге
Жоғалған/ұрланған карточканы оқшаулау: 300 теңге

Кесте №4. Банкомат/мобильдік телефон арқылы қысқа үзінді

Соңғы 120 күндегі 10 операция: 40 теңге
Халық банкінің ЖЗҚ теңге шоттарынан: 40 теңге
Банкомат/мобильдік телефон арқылы төлем жүргізу (әр төлем үшін): 30 теңге

Кесте №5. Карт-шоттан аудару

Бағыт	Тариф
Банктегі теңге/валютадағы жеке тұлға шоттарына	300 теңге (әр аударым үшін)
Банктегі теңгедегі заңды тұлға шоттарына	0,5% (min 300, max 3000 теңге)
Банктегі валютадағы заңды тұлға шоттарына	0,3% (min 1500, max 20000 теңге)
Теңгеде басқа банктерге	0,5% (min 450, max 3000 теңге)
Валютада басқа банктерге	0,3% (min 1500, max 20000 теңге)
Банкомат арқылы банк ішіндегі карт-шоттарға	90 теңге
Теңге/валютада Банктің басқа филиалдарының шоттарынан аудару	1000 теңге

Кесте №6. Қолма-қол ақшаны карт-шотқа есепке алу

1 сағат ішінде (POS-терминалы бар филиалдарда): 500 теңге
2 банк күні ішінде: Тегін

Кесте №7. Қосымша сервистер

Key Entry режимінде POS-терминалдан қолма-қол ақша алу (карточка ұстаушы кінәлі): 1% (min 300 теңге)
Key Entry режимінде POS-терминалдан қолма-қол ақша алу (банк кінәлі): Тегін
«Мобильдік банкинг» қызметіне қосу/өшіру/қайта тіркеу: 20 теңге

Кесте №8. «Жалақы» және «Стандарт» тарифтері (іріктеме)

«Жалақы» тарифі

Карточка бойынша қызмет көрсету (1-ші жыл)Тегін
Халық банкінің банкоматтарынан теңгемен ақша алуТегін
Халық банкінің банкоматтарынан АҚШ долларымен ақша алу0,6% (min 50 теңге)
Басқа банктердің банкоматтарынан ақша алу (ҚР/шетел)1,5% (min 1000 теңге)
Сауда/сервис орындарында төлемТегін

Өкілетті тұлға 1-ші қызмет көрсету жылында комиссия төлеуден босатылады. Негізгі және қосымша карточкалардың құны бірдей.

«Стандарт» тарифі

Карточка бойынша қызмет көрсету (1-ші жыл)700 теңге
Қысқа үзінді алу (айына 4 чекке дейін — тегін)20 теңге

Пайыздық мөлшерлемелер (іріктеме)

Кредит лимиті шегіндегі қарызжылына 24%
Овердрафт (рұқсат етілсе)жылына 36%
Мерзімі өткен қарызжылына 36%

8.3 2005–2007 жылдардағы даму стратегиясы

Негізгі міндет — Қазақстанда және онымен шектес көрші елдерде қаржы нарығының барлық сегменттерінде (банк, зейнетақы, сақтандыру, бағалы қағаздар және лизинг) қызмет көрсететін, клиент мүддесіне бағытталған қаржылық топ құру.

1) Өнімдер мен қызметтер ауқымы

Халық банкі және оның еншілес компаниялар тобы еуропалық стандарттарға сәйкес жұмыс істеуге ұмтылады. Филиалдар желісі арқылы клиенттерге қаржылық өнімдердің кең ауқымын ұсыну, жаңа қызмет түрлерін енгізу және өңірдегі қаржылық инновацияларда көшбасшы болу көзделеді.

2) Қызмет ету географиясы

«Халық» қаржы тобы Қазақстанда, Ресейде, Орталық Азия мен ТМД елдерінде, сондай-ақ Қытай нарығында жұмыс істеуді жоспарлады. Клиент мүддесі талап еткен жағдайда, топ дербес түрде немесе стратегиялық серіктестер арқылы өзге елдердің нарықтарына да шығуға дайын.

3) Клиенттер

Топ қызметтерін заңды тұлғаларға да, жеке тұлғаларға да ұсынады. Қолда бар клиенттерге қызмет сапасын арттыру және ұсыныстарды кеңейту арқылы жаңа клиенттерді тарту жоспарланды. Ерекше назар: орта бизнеске, жобалық қаржыландыру өкілдеріне, жастарға және орташа тапқа.

4) Сату арналары

Қазақстандағы негізгі сату арнасы — Халық Банкі филиалдары. Басқа елдерде еншілес компаниялардың арналары, сондай-ақ стратегиялық серіктестердің инфрақұрылымы пайдаланылуы мүмкін.

5) Стандарттар

Стратегиялық серіктестермен бірлесе отырып, 2007 жылғы 1 қаңтарға дейін тәуекелдерді басқару, ақпараттық технологиялар және корпоративтік басқару бағыттарында Еуропалық одақ стандарттарына толық сәйкестікке қол жеткізу мақсат етілді.

2005–2007 жылдардағы бизнесті дамытудың негізгі міндеттері

1 Бөлшек бизнес нарығында жетекші банк атану: филиалдар желісі арқылы тұрғындарға қаржылық қызметтердің толық жиынтығын ұсынатын сату жүйесін құру.
2 Активтерді басқару нарығындағы позицияны күшейту (зейнетақы қоры, өмірді сақтандыру компаниясы, брокерлік компания және тікелей басқару бөлімшелерін қоса алғанда).
3 Жалпы сақтандыру нарығында тұрақты әрі берік позиция қалыптастыру.
4 Нарықтың негізгі сегменттерінің әрқайсысында кемінде 25% үлеске қол жеткізу.
5 Шағын және орта бизнеске несие беру нарығында жетекші банктердің бірі болу.
6 Ірі экспорттық кәсіпорындарға қызмет көрсетуде мықты позиция қалыптастыру.
7 Клиенттердің, ең алдымен, құрал-жабдық сатып алу қажеттігін өтей алатын, бәсекеге қабілетті лизинг компаниясын құру.
8 Қазақстанда және оған шектес өңірлерде қаржы тобы шеңберінде құрылымдық өнімдерді дамыту.