ТОЛЫБАЙҰЛЫ ОЛЖАБАЙ
Толыбайұлы Олжабай — жоңғар шапқыншылығына қарсы тұрған батыр
Толыбайұлы Олжабай (1709–1783) — жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен қазақтың атақты батырларының бірі. Ол Орта жүздің Арғын тайпасынан шыққан.
Халық шежірелерінде, ауызша әңгімелерде Олжабай туралы дерек өте көп. Ол жөнінде өлең-жыр, дастандар да мол. Бұл мұраларда оның батырлығы, тапқырлығы, мергендігі айрықша сүйіспеншілікпен айтылады.
Шыққан тегі мен әулет шежіресі
Олжабайдың арғы атасы Айдабол он үш жасында би болған деседі. Айдаболдың үш әйелінен тараған ұрпақтың барлығы да сөзге шешен, іске батыр болып өскені айтылады.
Бәйбіше
- Жанқозы
- Малқозы
- Кенжеқозы
Ортаншы әйел
- Қарақозы
- Бозқозы
- Аққозы
Тоқал
- Қожагелді
- Тайкелтір
Аңыз-әңгімелерде бәйбішеден туған Кенжеқозының жастай қаза табуы ерекше аталады. Айттырылған қалыңдығы оң жақта жесір қалады. Ол қыз — үйсін Қаратай батырдың қызы екен. Әкесі қызды тоқалдан туған Тайкелтірге қоспақ болғанда, Жанқозы: «Кіндіктесімнің жесірін тоқалдың баласына алдырмаймын» деп, қызды інісі Малқозының баласы Толыбайға алып береді. Осы Қаратай батырдың қызынан Олжабай дүниеге келеді.
Балалық шағы және тәрбиесі
Олжабайдың әкесі Толыбай «Ақтабан шұбырынды» жылдарында босқан елді жау оғынан қорғап жүріп, оққа ұшады. Сол кезде он үшке енді толған Олжабай нағашысы Қаратай батырдың қолына барып, сонда тәрбиеленеді.
Ұранға айналған есім
Олжабайдың есімі он сан Орта жүзге ұран болғаны айтылады. Халық жырларында «Олжабайлап» жауға шапқанның жеңбейтіні болмаған делінеді. Тіпті оның үрей тудыратын ұранын өзге жасақтардың да айқаста пайдаланған кездері болған көрінеді.
Ол Қабанбай, Бөгенбай, Малайсары секілді батырлармен тізе қоса отырып, ата жауға қарсы талай жорыққа қатысқан.
Баянауылдағы шайқас: Жасыбаймен бірге
Олжабай ерлігінің ерекше көрінетін тұсы — Баянауыл баурайындағы қалмақтармен болған шайқас. Бұл жерде Олжабай жиені Жасыбаймен бірге қалмақтардың жолын тосып жатады: Жасыбай жасағымен Шойынкөлге өтетін асудың аузында, ал Олжабай Торайғыр көліне өтетін асудың аузында орналасып, жау қолын күтеді.
Қалмақтар олардың тосқауыл құрғанын біліп, орайын тауып, Жасыбай қолына тұтқиылдан тиіседі. Сол шайқаста Жасыбай қаза табады. Жау келгені хабарланған Олжабай дереу көмекке ұмтылады.
Шайқастың шешуші сәті
Олжабай жауды қоршап алып, таудың бір қуысын паналатқандай етіп, аяусыз соққы береді. Оның сұсын көрген серігі, Төрткүл Баймұрат батыр:
«Енді сен дем ал, мұнда саған қарсы келер ешкім қалған жоқ. Қалған құтқаны болса, маған сауға бермейсің бе?»
Сонда Олжабай күрсініп: «Жасыбайдың бір бармағының да құны толған жоқ қой» деген екен.
Кейін халық қапыда кеткен ердің құрметіне Жасыбай жау күткен асуды «Жасыбай асуы», ал Шойынкөлді «Жасыбай көлі» деп атап кетіпті. Бұл атаулар бүгінге дейін сақталған.