Қазақстан 1941-1945 ж. Ұлы отан соғысы дәуірінде
Соғыстың басталуы және нацистік жоспарлар
1941 жылғы 22 маусымда фашистік Германияның әскерлері Кеңес Одағына басып кірді. Гитлершілер бұл соғысты Атлантикадан Сібірге дейін созылатын, славян және түрік-моңғол тектес халықтардан «тазартылған» «германдық территориялық-этностық тұтастық» құрудың шешуші кезеңі және әлемді жаулап алудың алғышарты деп санады.
Басқару үлгілері және бөлшектеу саясаты
Англия мен АҚШ-ты талқандағанға және «тұтастыққа» немістерді қоныстандырғанға дейін, өзін-өзі басқаруға ұқсас әкімшілік құрылымдар ретінде Остланд, Украина, Мәскеу, Кавказ рейхскомиссариаттарын құру көзделді. 1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында «қауырт соғыс» (блицкриг) жоспары күйрегені белгілі болғаннан кейін, кеңес республикаларының «бірігу күшін» әлсіретудің жаңа жолдары ізделді: Еділ–Орал және Гросс-Түркістан сияқты буржуазиялық ұлттық мемлекеттерді, сондай-ақ Қарағанды, Новосібір және Кузнецк «индустриялық облыстарын» құру жобалары пайда болды.
Қазақстанның соғыс қарсаңындағы жағдайы
Ұлы Отан соғысына Қазақстан біртұтас елдің бір бөлігі ретінде қатысты. Соғыс қарсаңында республика стратегиялық маңызы бар мол адам ресурсына және табиғи байлықтарға ие болды. Алдыңғы жиырма жылда патриархалдық-феодалдық қатынастардан социализмге жылдам өтудің ауқымды қадамдары жасалғанымен, халықтардың экономикалық және мәдени теңсіздігін толық жою мүмкін болмады.
Қауырт даму салдары
- ашаршылық пен ауыр әлеуметтік күйзелістер;
- негізсіз жазалаулар, ұлттық интеллигенцияның едәуір бөлігінің жойылуы;
- қазақ халқы санының кемуі;
- өңірдің қуғын-сүргінге ұшыраған халықтарды күштеп көшіру аймағына айнала бастауы.
Мұның бәрі халықты әлсіретіп, қоғамдық сананы улады және өлкенің мүмкіндіктерін елдің қорғаныс қуатын нығайту үшін дамыту мен пайдалануды тежеді. Дегенмен кеңес адамдарының көпшілігі жауға қызмет ету туралы ойдан аулақ болды: отанға адалдық пен патриотизм халықты қорғанысқа жұмылдыруға ықпал етті.
Мобилизация және әскери даярлық
Халық саны (1939)
6,2 млн
Қазақстан халқы
Әскерге шақырылғандар
1 196 164
Соғыс жылдары сапқа тұрған қазақстандықтар
Еңбек армиясы
700 000+
Қазақ КСР-нан еңбек армиясына және арнаулы құрылыс бөлімшелеріне шақырылғандар
Офицер кадрлары және әскери оқу орындары
Республика армия мен флот үшін офицер кадрларын және резерв даярлау ісіне елеулі үлес қосты. 1941–1945 жылдары әскери оқу орындарына 42 мыңнан астам жас қазақстандық жіберілді. Республика аумағында орналасқан 27 әскери оқу орны (толық емес дерек бойынша) 16 мың офицер даярлап шығарды.
Экономиканы соғысқа бейімдеу және тыл тынысы
Республиканың экономикасы әскери бағытқа көшірілді: бейбіт мақсаттарға жұмсалатын қаржы мейлінше қысқартылды, көптеген кәсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығара бастады. Жұмыс күші, шикізат, станок-жабдық сияқты ресурстар қорғаныс өндірісінің пайдасына қайта бөлінді.
Көшірілген халық және тұрмыс қиындығы
Майдан шебінен адамдардың, өндіріс қуатының және мәдени құндылықтардың еріксіз көшірілуі көптеген қиыншылық туғызды. 1941–1945 жылдары Қазақстанға батыс өңірлерден 532,5 мың адам көшіріліп әкелініп, баспана мен жұмысқа орналастырылды, тыл еңбеккерлерінің қатарына қосылды.
Бөлшек саудаға азық-түлік пен көпшілік тұтынатын тауарлар бұрынғыдан 7–15 есе аз түсті, ал базардағы баға 10–15 есе көтерілді. Нан және аса қажетті азық-түлік пен тауарларға карточка жүйесі енгізілді; көмекші шаруашылықтар, ұжымдық және жеке бақша шаруашылықтары кеңейтілді.
Жергілікті басқару және қоғамдық жұмылдыру
Соғыс жағдайында кеңестердің атқарушылық-өкімдік қызметі күшейді: еңбекке жарамды халықты мобилизациялау, міндетті көлік тасымалын енгізу туралы шешімдер кең қолданылды. Қала халқы ұшақ алаңдарын тазалау, қашықтан отын тасу сияқты жұмыстарға тартылды. Басқаруға билікті шоғырландыру, жоғары ұйымшылдық, дәлдік пен жеделдік тән болды.
Әйелдер еңбегі мен қоғамдық ұйымдар
Соғыс жылдары әйелдер қозғалысы кең өріс алды. 1943 жылы партия комитеттері жанынан әйелдер арасындағы жұмыс бөлімдері құрылып, кәсіпорындарда, көлікте, колхоздар мен совхоздарда 4300 әйелдер кеңесі ұйымдастырылды. Бұл еңбекші әйелдердің белсенділігін арттыруға және идеялық-тәрбиелік жұмысты күшейтуге ықпал етті.
Әскери экономиканың қалыптасуы: Қазақстан — арсенал
Соғыстың алғашқы күнінен-ақ Қазақстан одақтық арсеналдардың біріне айналды. Бұл жалпы одақтық экономикада республиканың үлесін арттыруды, өндірістің көптеген саласын кеңейтуді және жаңадан құруды талап етті.
Мыс
35%
Одақ көлеміндегі үлес
Қорғасын
85%
Одақ көлеміндегі үлес
Өнеркәсіп өсімі
+37%
Соғыс жылдарында
Жаңа кеніштер мен комбинаттар
Зерттелген кен орындары негізінде метал өндіру, байыту және балқыту кәсіпорындары салынды: Шығыс Қоңырат молибдені, Жезді марганеці, Донск хромиті, Ақшатау молибден-вольфрамы, Текелі полиметалл комбинаты және басқа да нысандар іске қосылды.
Нәтижесінде республика одақ бойынша молибденнің 60%-ын, висмуттың 65%-ын, полиметалл рудаларының 79%-ын берді. Бұл жетістіктерге жұмысшылар, техниктер мен инженерлер — Б. Аймұханов, Б. Смағұлов, В. Дементюк, А. Казакова, Д. А. Косых, Д. А. Қонаев, М. А. Лукианова, А. Сафин, А. М. Серазутдинова, Г. Хайдин және олардың шәкірттері мен ізбасарлары ерекше үлес қосты.
Ауыл шаруашылығы: кадр тапшылығы және рекорд еңбек
Ауыл еңбеккерлерінің жағдайы мен міндеттері күрт өзгерді. Ең күрделі мәселе кадр тапшылығы болды: майданға аттанған қазақстандықтардың басым бөлігі ауылдар мен селолардан кетті. Әскерге шақырылған ерлердің орнын әйелдер басты. Соғыстың соңына қарай көптеген колхоздарда жұмыс істеп жүргендердің 70–80%-ы әйелдер болды.
Еңбек күнінің өсуі және майданға өнім
Жылына 400 және одан да көп еңбек күні (міндетті минимумнан 3 есе жоғары) тапқан әйелдер саны 1940 жылғы 20 607-ден 1945 жылы 94 202-ге жетті.
1941–1945 жылдары Қазақстанның ауыл-село еңбеккерлері майдан мен елге 5 829 мың тонна астық, 734 мың тонна ет және басқа да азық-түлік пен өнеркәсіпке қажетті шикізат жеткізді.
Білім, денсаулық сақтау, мәдениет және ғылым
Соғыс жағдайында ең аз күш пен қаржы жұмсай отырып, денсаулық сақтау, халыққа білім беру, мәдениет және ғылым мекемелерінің жүйесі сақталып, кей тұста тіпті дамытылды. Мектеп жүйесінің түрлері өзгермегенімен, оқушылар саны, әсіресе ауылдық жерлерде азайды: жауынгерлер отбасыларына берілген мемлекеттік және қоғамдық көмек барлық мұқтаж балаларды бірдей киім-кешек, аяқ киіммен толық қамтамасыз ете алмады.
Мәдени мекемелердің қысқаруы
Мәдениет сарайлары мен клубтардың шамамен төрттен бірі өндірістік орындарға немесе госпитальдарға берілді. Көпшілік кітапханалар екі еседен астам қысқарып, кітап қоры шамамен үштен бірге азайды.
Ғылымдағы ынтымақтастық
Ғылымның дамуында республикалардың өзара ынтымақтастығы маңызды рөл атқарды. Қазақстанда Мәскеу, Ленинград, Киев және өзге қалалардың 20-дан астам ғылыми мекемелерінің ұжымдары жұмыс істеді. Академиктер И. П. Вернадский, В. А. Обручев, А. М. Панкратова, А. А. Скоченский және басқа да белгілі ғалымдар республика ғылыми өміріне үлес қосты.
Майдан мен тыл бірлігі: шефтік көмек және өзара жәрдем
Майдан мен тылдың бірлігін, халықтар достығын нығайтуға жауынгерлермен хат алмасу, жауынгерлер отбасыларына көмек көрсету, жаралылар мен мүгедектерге қамқорлық, сондай-ақ тыл өңірлерінің жаудан азат етілген аудандарға жан-жақты қолдауы ықпал етті.
Қазақстанның материалдық және кадрлық көмегі (1943)
Республика Ленинград пен Мәскеу облыстарының бірқатар аудандарын, Орёл облысының қалалары мен селоларын шефтік қамқорлыққа алды. 1943 жылдың өзінде Қазақстан Ресейдің Краснодар және Ставрополь өлкелеріне, Украинаның шығыс облыстарына 2700 трактор, 123 комбайн, 880 сепкіш, 2500 соқа, сондай-ақ мал, азық-түлік және киім-кешек жіберді.
Бұл көмекті жеткізгендердің арасынан 295 комбайншы, 636 трактор бригадасының бригадирі, 115 механизатор, 115 агроном, 65 МТС директоры сол жерде қалып, шаруашылықты қалпына келтіруге атсалысты.
Қазақстандықтар майданда: қатысу ауқымы және ерлік
Қазақстандықтар соғыстың алғашқы минуттарында батыс шекарада жаумен шайқасқандардың қатарында да, Берлиндегі Рейхстагқа шабуыл жасағандардың арасында да болды. Соғыстың алғашқы айларындағы ауыр жеңілістердің себептері көп еді: жау күші басым болды, Еуропаның едәуір бөлігінің экономикасы Вермахтқа жұмыс істеді, ал Германия батыстағы жедел жеңістер барысында қазіргі заманғы соғысты жүргізу тәжірибесін жинады. Сонымен бірге 1941 жылғы сәтсіздіктер кеңес басшылығының стратегиялық қателіктерімен де байланысты болды.
Партизан қозғалысы және қазақстандықтар
КСРО-ның жау қолында қалған аудандарында соғыстың алғашқы күндерінен-ақ партизан қозғалысы пайда болды. Оның бұқаралық сипаты, ұйымшылдығы және жоспарын армия қолбасшылығы міндеттерімен үйлестіруі оған стратегиялық маңыз берді. Қозғалысқа қазақстандықтар да қатысты: Ленинград облысында — 220, Смоленск жерінде — 270-тен астам, Украина мен Беларусьте — 3000-ға жуық қазақстандық болды. Шамамен 300 қазақстандық қарсыласу қозғалысына қатысты.
Бұрылыс сәттері және ірі шайқастар
1941 жылғы жазғы ұрыстардағы шығын мен жеңілістерге қарамастан, кеңес әскерлері гитлершілердің «блицкриг» жоспарын жүзеге асыртпай тастады. Мәскеу түбіндегі жеңіс соғыстағы түбірлі бетбұрыстың бастауына айналды. Еділдегі, Курск иініндегі және Днепр жағасындағы шайқастарда Кеңес әскері қорғанысты ұйымдастыруды, жаудың бекіністерін бұзуды, ірі топтарды қоршауға алып жоюды меңгерді.
Кеңес Одағының Батырлары
Ұлы Отан соғысындағы ерліктері үшін 11 600 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Олардың 497-і — қазақстандық, соның ішінде 97-сі — қазақ.
Алғашқы батыр атағы (қазақстандықтар арасынан)
1941 жылғы 22 шілдеде 19-танк дивизиясының командирі генерал-майор К. А. Семенченкоға берілді.
Бауыржан Момышұлы
1990 жылғы 11 желтоқсанда панфиловшы, аға лейтенант Б. Момышұлына батыр атағы берілді. Ол 1941 жылы Мәскеу түбінде өз батальонымен жау қоршауын үш рет бұзып шықты. Соғысты полковник шенінде, 9-гвардиялық атқыштар дивизиясының командирі ретінде аяқтады.
Қазақстанда жасақталған бөлімдер
Республика өз аумағында жасақталған бөлімдер мен құрамалардың жауынгерлік істерін мақтан тұтады. 1941 жылғы маусымдағы шайқастарға Литваның Шяуляй қаласының оңтүстігі маңында 219-атқыштар полкі қатысты (полк 1919 жылғы қазанда Қостанайда Қызыл Армия қатарына өз еркімен келген шаруалардан жасақталған).
1941 жылғы қыркүйекте Свирь өзені жағасында Петропавлдық 314-атқыштар дивизиясы, Волховта 318-Ақмола дивизиясы, қазан–желтоқсанда Мәскеу түбінде 312, 316, 238, 391, 387-атқыштар дивизиялары, 39-атқыштар, 74 және 75-теңіз атқыштар бригадалары ұрысқа кірді. Қазақстанда жасақталған өзге дивизиялар, бригадалар мен полктер майдандағы армия қатарына 1942 жылы енгізілді.
Соғыстың аяқталуы және тарихи сабақ
Жапонияның тізе бүгуімен Кеңес Одағының Ұлы Отан соғысы да, Екінші дүниежүзілік соғыс та аяқталды. Адамзат фашистік-милиитаристік диктатураның әлемге үстемдік жүргізу қаупінен аман қалды. Герман–итальян–жапон агрессорлық блогын талқандау антифашистік одақ халықтарының аса зор күш-жігері мен орасан шығындарының нәтижесінде мүмкін болды.
Құрбандар және ұмытылмас қорытындылар
КСРО ең көп шығынға ұшырады: 27 миллионнан астам адам қаза тапты. Шамамен 410 мыңы — қазақстандықтар. Соғыс тарихынан алынған сабақтар мен қорытындылар ешқашан ұмытылмауға тиіс: бұл — адамзат басынан өткерген ең ауыр сынақтардың бірі, әрі оның әсері кейінгі дамуға ұзақ уақыт ықпал етіп келеді.