ТАРИХ САБАҚТАРЫНДА ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
Тарих сабақтарында тарихи-мәдени ескерткіштерді пайдалану
ӘОЖ
316 (075.8)
Автор
Н. Есенов
Мекеме
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты; №12 Керімбай атындағы мектеп-ресурстық орталығы (Тараз)
Тақырыптың өзектілігі
Ұлттық болмысымызды терең сезініп, өзіміздің көне тарихы бар халық екенімізді айқындауда және рухани құндылықтарымызды асқақтатуда Қазақстан тарихы пәнінің орны ерекше. Елдің дамуына салынған жол мен тұрғызылған ғимарат та, тіпті озық технология да уақыт өте ескіреді. Ал ғылым мен мәдениет — уақыт өткен сайын қырлары ашылып, ұрпақ санасына сәуле түсіретін мәңгі құндылық.
Негізгі ой:
Тарихи-мәдени мұраны сабақта жүйелі қолдану оқушының тарихи санасын қалыптастырып, ұлттық құндылықты құрметтеуге тәрбиелейді.
7-сынып бағдарламасында ескерткіштерді оқытуға сүйенетін бағдар
7-сыныптағы «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы» курсында тарихи-мәдени ескерткіштерді қарастырғанда екі бағыт ерекше маңызды: деректік негізді күшейту (шежіре, зерттеушілер жазбалары) және сәулет-архитектуралық құрылымның ерекшелігін түсіндіру.
1) Шежірелік деректер
Шежіре тарату дәстүрі, соның ішінде қазақтың далалық ауызша тарихнамасы — тарихи танымның маңызды арнасы. Ғалымдар шежірені қуатты дерек көзі ретінде бағалайды; оны жүйелеп, ғылыми негізде жеткізу оқушының тарихи түсінігін тереңдетеді.
2) Сәулет пен құрылыс тәсілдері
Ескерткіштің қалай салынғанын, қандай материал қолданылғанын, құрылымдық шешімін ашып көрсету — оқушыға сәулет өнерін «көрнекі дерек» ретінде тануға мүмкіндік береді.
Қарахан мемлекеті тақырыбындағы негізгі ескерткіштер
Оқулықтағы «Қарахан мемлекеті (942–1212 жж.)» тақырыбында мәдениет мәселесін өткенде күмбезді кесенелер салу дәстүрі қозғалады. Бүгінге дейін жеткен маңызды ескерткіштер: Айша бибі, Бабаджа хатун, Қарахан кесенелері.
Оқыту ұсынысы
- Алдымен ескерткіштің шежірелік және аңыздық қабатын саралап, дерек пен баяндауды ажыратуға үйрету.
- Тұлғалардың ата-тегі, ортасы, қоғамдағы орны туралы деректерді нақтылау (Қарахан, Айша бибі, Бабаджа хатун, Дәуітбек, Тектұрмас және т.б.).
- Зерттеушілердің жазбалары арқылы ескерткіштің тарихи құндылығын ғылыми тұрғыда дәлелдеу.
Қарахан кесенесі жөнінде түрлі деректерде бұл құрылыстың жай мазар емес, көне дәуірдің құнды ескерткіші екені айтылады. Кейбір жазбаларда кесененің құрылымдық бөлшектері, өрнек іздері және кірпіш қалау ерекшеліктері сипатталып, жергілікті шежірелер бойынша оның шын атауы туралы мәліметтер берілген.
«Сәулет өнері мен құрылыстың дамуы»: Айша бибі кесенесін талдау
Халықтың рухани әлемі ең алдымен оның дәстүрлі өнерінен көрінеді. Сондықтан тарихи кесенелердің салыну әдістерін сабақта кеңейтіп айту — оқушының көркемдік талғамын да, тарихи пайымын да арттырады.
Құрылымдық ерекшеліктер
Айша бибі кесенесінің төрт бұрышында жуан бағаналар бар; әр қасбеттің ортасында жоғары қарай сүйірлене бітетін аркалы қуыстар кездеседі. Қабырға мен бағаналардың беті тұтастай терракоталық тақталармен қапталған.
Материал және беріктік логикасы
Ішкі беті кірпіштен қаланып, сыртқы беті күйдірілген құйма балшықпен қапталған; арасы әк аралас балшықпен жымдастырылып, арша ағашымен бекітілгені көрсетіледі. Мұндай тәсілдің сейсмикалық төзімділікке ықпалы бар екені түсіндіріледі.
Сабақтағы әдіс
Құрылымдық шешімді сурет, сызба, макет немесе фотоқатар арқылы көрсету оқушының «көзбен көріп, дәлелмен түсіну» дағдысын қалыптастырады және қазақ жерінде сәулет өнерінің жоғары деңгейде дамығанын ұғындырады.
Ескерткіштерді зерттеушілер арқылы таныту
Қазақстанда тарихи және мәдени ескерткіштер өте көп. Оларды оқытуда зерттеушілер еңбегінен мәлімет беру ерекше маңызды: оқушы ескерткіштің кімге арнап салынғанын ғана емес, оны зерттеген ғылыми дәстүрлер мен мектептер бар екенін де таниды.
Мысал: Алаша хан мазары
Қарахан дәуіріндегі Орталық Қазақстан сәулет өнерінің көрнекті үлгілерінің бірі — Алаша хан мазары. Оның бітім-тұлғасы мен көркемдеу тәсілі айрықша, төңіректегі өзге құрылыстардан стильдік тұрғыда дараланады.
Кез келген архитектуралық мұраның мәнін бағалау үшін оның пайда болған уақытын, оны дүниеге әкелген қоғамды, қандай себеппен және кім үшін салынғанын анықтау қажет. Сонда ғана ескерткіштің көркемдік құдіреті айқын көрініп, халықтың шынайы рухани игілігіне айналады.
Алаша хан туралы аңыздар және тарихи таным
Алаша хан туралы аңыз-әңгімелер көп. XVIII–XIX ғасырларда қазақ жерін зерттеген ғалымдар мен саяхатшылардың еңбектерінде Алаш тұлғасы туралы нұсқалар әртүрлі беріледі: бір деректе ол алапес болып туған бала делінсе, екіншісінде — алашаға отырғызып көтерген хан, тағы бірінде — Ұлытаудан асырып тастаған баланың әскербасы, өзге нұсқада — «Алаш» сөзін ұран еткені айтылады. Алайда нұсқалардың барлығы Алашаның хан болғанын және халықты соңынан ерткенін мойындатады. Бұл аңыздардың ішінде қазақ халқының шығу тегі туралы құнды деректер де кездеседі.
Архитектуралық сипаттамаға сүйеніш дерек
Алаша хан мазарының архитектуралық бітімі туралы Әлкей Марғұлан еңбектеріндегі сипаттамаларды пайдалану оқушыға кәсіби ғылыми тілдің үлгісін көрсетіп, құрылымдық логиканы түсінуге көмектеседі: шаршы қабырға сегіз қырға, одан он алты қырлы барабанға ұласып, үстіне күмбез көтеріледі; кірпіш қалау арқылы геометриялық өрнектер жасалып, кей кірпіштерге ру таңбалары басылған; ішкі кеңістікке шағын терезелерден жарық түседі.
Қорытынды: мұғалім сүйенетін екі тірек
Берілген мысалдар арқылы оқушылар Қазақстандағы тарихи-мәдени ескерткіштердің едәуір бөлігі Қарахандықтар билігі тұсында бой көтергенін аңғарады. Олар Тараз өңірі мен Орталық Қазақстандағы сәулет ескерткіштерінің салыну ерекшеліктерін салыстырып, кесене-мазар атын иеленген тұлғалардың тарихтағы орнын пайымдайды.
1) Дерек пен құрылымды қатар ашу
Ауызша тарихнама (шежірелер) материалын жүйелеп беру және ескерткіштердің салыну тәсілдерін көрнекіліктер арқылы дәл көрсету.
2) Құндылықтық тәрбие
Оқушыны халықтың мәдениеті мен өнерін қадірлеуге үйрету, отансүйгіштік қасиетті тәрбиелеу. Сонда ғана «Менің Отаным — Қазақстан» деген сөз шынайы мақтанышқа айналады.