Бақытжан Әбдірайымов
Ұлт дамуының жаңа кезеңі және Алаш мұраты
Бақытжан Әбдірайымов — Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ректоры, заң ғылымдарының докторы, профессор.
Біз Қазақстан Республикасы аталатын дәстүрі терең, бағыты жаңарған қоғамның бар мүмкіндігін экономикалық және мәдени-рухани дамуға жұмсап келеміз. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев айтқандай, «Өткеннің өнегесі – бүгінгінің баға жетпес байлығы». Бүгінгі ұлттық дамуымызға да, Алаш құндылықтарына да біз осы көзқараспен қараймыз: рухани дүниеміздің мән-мағынасын жарқын тарихымыздың айрықша оқиғалары мен тұлғаларымен сабақтастықта зерделейміз.
Сабақтастықты жеткізетін күш — зиялы қауым
Әрине, ешнәрсе өздігінен жүзеге аспайды. Бабалар тағылымын бүгінге жеткізетін ең алдымен — білімді де отаншыл зиялы қауым. Осы тұрғыдан алғанда, ең әуелі кешегі Алаш зиялыларының ғасырлар тағылымын зердесіне тоқып, ұлттық құндылықтарымызды түрлі салалар бойынша ғылыми тұрғыдан саралап, теориялық негізін қалап, бүгінгі ұрпаққа аманаттап кеткен еңбегін ерекше атап өткім келеді.
2007–2008 жылдар Алаш зиялыларының Отанға, ұлтқа қызметінің 90 жылдық мерейтойымен құнды болды. Осы бағытта университет Астана қаласы әкімдігімен бірлесіп ірі ғылыми жиындар ұйымдастырып, бірқатар іс-шара өткізді. Бұған дейін де Елордада Алашқа қатысты конференциялар өткен еді.
Сонымен бірге, шақыруымызды қабыл алып, ғылыми ойларын ортаға салуға әлемнің түкпір-түкпірінен келген білімді азаматтарға алғыс білдіреміз. Алаш мұрасын зерделеу — ортақ міндет, ал бұл зерде әсіресе жастар үшін баға жетпес қазына.
Алаш кезеңі: білім мен демократияға ұмтылыс
Біз Алаш кезеңін білімге, демократияға ұмтылған дәуір ретінде танимыз. Шын мәнінде, Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынұлы бастаған зиялылар қазіргі отандық ғылымның бастауында тұрды: оқулық жазды, академиялық зерттеулер жүргізді, елдің еңсесін көтеретін саяси істерге де белсене араласты.
Сондықтан біз бүгін Алаш, Алаш Орда дегенде, Елбасымыздың «олардың Абайдан кейінгі дүлдүл тұлғалар — титандар екенін» естен шығармауымыз керек. Осы ақиқатпен жұртшылықты, әсіресе жастарды таныстыру және қайта табыстыру — біздің парызымыз. Бұл — ұлт дамуының жаңа кезеңіндегі абыройлы іс.
Зерттеу тереңдеген сайын — жаңа талап
Өткен ғасыр басындағы аласапыран кезеңде өмір сүріп, тар жол, тайғақ кешуде ұлт болашағы үшін күрескен асылдарымыздың есімі бүгінде көпшілікке белгілі бола түсті. Бұл — заңды құбылыс: ұзақ уақыт аты аталуға тыйым салынған сүреңсіз кезеңнен алыстаған сайын, жаңа бағыттағы зерттеулер тереңдеп, тың көзқарастар қалыптасты.
Алайда ізденістер тереңдеген сайын алдымыздан жаңа талаптар шығады. Бұл талап қол жеткен жетістіктерге разы болып отыра беруді көтермейді. Яғни: «Алаш зиялыларының еңбектерін жарияладық, зерттеулерді бастадық, енді олардың азаматтық тұлғасына қандай баға береміз, мұрасын бүгінгі күннің игілігіне қалай жаратуымыз керек?» деген сұрақ төңірегінде ойлану қажет.
Қазірдің өзінде жүргізілген зерттеулер бұл сауалдарға белгілі бір жауап ұсынғандай. Дегенмен, әрбір жауаптың артынан туатын жаңа сұрақтар «алаштанудың» баянды, тоқтаусыз тақырып екенін көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, жалпы қорытынды ретінде: Алаш зиялылары бізге білімінің тереңдігімен де, білігі мен отаншылдығының биіктігімен де қымбат деуге болады.
Мұраны толық бағалау — алдағы міндет
Алаш зиялыларының қазақ тілі, қазақ әдебиеті, тарих, педагогика, әдістеме және өзге де салалар бойынша жазған еңбектерінің маңызы теориялық әрі практикалық тұрғыдан толық талданып, нақты бағасын әлі түгел алған жоқ. Алдағы уақытта олардың мұраларына сала мамандары жан-жақты тоқталып, тұжырымды пікірлерін білдіреді. Сонда ғана «Алаш зиялылары бізге несімен қымбат?» деген сұрақ нақты жауабын табады.
Осы мәселеге үлес қосу үшін университет алдағы уақытта гуманитарлық бағыттағы ізденістерінің бір саласын осы тақырыпқа арнауды мақсат етеді.
Білім мен патриотизм: мектептен университетке дейін
Қазақ халқы қай заманда да дарындардан кенде болған емес. Сол дарындардың арқасында елдің шаңырағы шайқалмай, өз болмысын сақтап, өзге жұртпен тең дәрежеде өмір сүріп келеді. Ұлт ұлылары салған сара жол бүгінгі ұрпақтың игілігіне айналды. Сондықтан олардың есімін ту етіп көтеру — биік парыз әрі маңызды міндет.
Үзілмейтін желі
Әр заманның өз талабы бар. Бірақ тамыры терең халықтық педагогиканың ұлы желісі ешқашан үзілмейді.
Оқу үдерісіндегі орны
Мектепте де, жоғары оқу орнында да Алаш зиялыларының еңбектерін пайдаланудың маңызы зор.
Рухани тірек
Олардың өмірі — тарих әрі тағылым, ал асыл мұрасы — рухани демеу.
Бүгінде ұлттық білім мен патриоттық сезім бізге ауадай қажет. Бұл бағытқа мемлекет тарапынан да айрықша мән беріліп отыр. Оны жүзеге асырудың сан түрлі жолы бар, солардың ішінде бірегейі ретінде Алаш зиялыларының еңбектерін атар едік. Олардың тілге, мәдениетке, ұлтқа қатысты көзқарастарын қазіргі жастың рухани санасына сіңіру — терең ғылыми ізденісті талап ететін міндет.
Ортақ шаңырақ туралы ой
Осы орайда Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Қазақстан жолы» еңбегіндегі мына ойы еске түседі: әрбір отбасы өз үйін ұрпағына мұра ету үшін тұрғызады; адамның өз қолымен салған үйінен қымбат ешнәрсе жоқ; ал үйдің мәні — қабырға мен терезеде ғана емес, ол — баспана, құтхана, тіршілік мекені.
Қазақстан Республикасы атты ортақ шаңырағымыздың бар болмысымен ұлттық болуы, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрімізбен және елдік санамызбен үйлесім табуы — баршамыздың басты мұраты.
Конференцияның мәні және тілек
«Әлем қазақтарының рухани сұхбаты: тіл, мәдениет және Алаш мұраты» атты конференция — осы жолдағы ілгері басқан қадамдарымыздың бірі. Жүрегі ел деп соққан азаматтарға баянды іске бастайтын қадамдарына нұр жаусын деймін. Алдағы жұмыстарыңызға сәттілік тілеймін. Елдің жан-жақты ұйысуына, ғылым мен білімнің дамуына қосар үлестеріңіз мол болсын.
Түйін: «Алаш» партиясы бағдарламасынан
«Алаш» партиясы әділдікке жақ, әлсізге жолдас, жәбірлеушіге жау болады. Күш-қуатын игілік жолына жұмсап, жұртты өркендету жағына бастайды.
— «Алаш» партиясы бағдарламасынан