ҮШ ТҰҒЫРЛЫ ТІЛДІҢ ҰШПАҒЫ
Тіл саясаты: сабақтастық және стратегиялық бағыт
Тәуелсіздік тізгіні қолымызға тиген алғашқы күндерден бастап-ақ елімізде тіл саясаты Мемлекет басшысы Н. Назарбаевтың тікелей басшылығымен байыпты әрі жүйелі түрде жүзеге асырылып келеді. Жыл сайынғы дәстүрлі жолдауларда да тіл саясатына, соның ішінде мемлекеттік тілдің қоғамдағы мәртебесін көтеру мәселесіне тұрақты түрде назар аударылды.
Білім мен ғылымның, экономиканың, бизнестің және жалпы бәсекелестіктің қарқынды дамуына байланысты жаһандану кезеңінде үш тіл білудің қажеттілігі ерекше айқындалды. Әсіресе, жастар алдында бірнеше тілді меңгеру міндеті тұр.
Үш тілдің орны
«Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты жолдауда: Қазақстан халқы әлемде үш тілді пайдаланатын жоғары білімді ел ретінде танылуға тиіс екені айтылды. Бұл үштік: қазақ тілі — мемлекеттік тіл, орыс тілі — ұлтаралық қатынас тілі, ағылшын тілі — жаһандық экономикаға кірігудің тілі.
Жамбыл облысындағы іс қағаздарын мемлекеттік тілге көшіру
Жамбыл облысында республикада алғашқылардың бірі болып 2002 жылдан бастап жергілікті өкілді және атқарушы органдарда іс қағаздары мемлекеттік тілге көшірілді. Содан бері барлық деңгейдегі әкімдік мәжілістері мен мәслихат сессиялары, ресми және мәдени іс-шаралар мемлекеттік тілде өткізіліп келеді.
Техникалық мүмкіндік
Облыстық әкімдік алқа мәжілістері мен облыстық мәслихат сессиялары өтетін зал 50 нүктелік ілеспе аударма жасайтын техникалық құралдармен жабдықталды (құны — 6,0 млн теңге). Бұл аударманың сапалы орындалуын қамтамасыз етеді.
Құжат айналымының тілі
Шешімдер мен қаулылар, өкімдер, бұйрықтар және өзге де нормативтік актілер мемлекеттік тілде әзірленіп, мемлекеттік тілде қабылданады.
Қамту көрсеткіштері
- 154 кенттік және ауылдық округтің 147-сінде іс қағаздары толықтай мемлекеттік тілде жүргізіледі.
- Өзге ұлт өкілдері көбірек шоғырланған 7 округте құжаттар екі тілде (мемлекеттік және орыс тілінде) рәсімделеді.
- Жамбыл, Байзақ, Талас, Сарысу, Шу және Меркі аудандарында бұл жұмыс жүйелі жолға қойылған.
Мемлекеттік тілдің үлесін арттыру мақсатында облыс әкімі аппаратына келіп түскен және сыртқа жолданған құжаттардың тілдік арақатынасы ай сайын талданып, сараптала бастады. Аудандар мен Тараз қаласындағы, сондай-ақ облыстық департаменттер мен басқармалардағы құжат айналымына тоқсан сайын сараптама жүргізіліп, нақты талаптар қойылады.
Нәтиже
Бір жыл ішінде облыстағы мемлекеттік мекемелердің шығыс құжаттарында мемлекеттік тілдің үлесі 75% болса, аудандар мен Тараз қаласында бұл көрсеткіш 92%-ға жетті.
Байқаулар, олимпиадалар және мәдени бастамалар
Мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту үшін 2007 жылы өзге ұлт өкілдерінің балабақша тәрбиеленушілері арасында «Қазақшаң қалай, балақай?», жоғары сынып оқушылары арасында «Мемлекеттік тіл — мерейім», сондай-ақ Абай оқулары және өзге де байқаулар ұйымдастырылды: «Мемлекеттік тіл — менің тілім», «Қазақ тілінің үздік оқытушысы», «Үздік аудармашы», «Тіл — халық жанын танудың кілті», О. Бөкей атындағы көркемсөз оқу шеберлерінің байқауы.
Қаржыландыру
Аталған байқауларды өткізуге облыс қазынасынан 1 млн 623 мың теңге жұмсалды.
«Тіл дарын — 2008»
Үш тілді (қазақ, орыс, ағылшын) меңгерген жастар қатысқан облыстық олимпиада алғаш рет өткізілді.
Бағалау өлшемдері
Тілді меңгеру деңгейі, жазу сауаттылығы, дыбыстау, жауаптың оралымдылығы мен мазмұндылығы негізгі өлшем болды.
Олимпиадада Тараз қаласындағы №41 орта мектептің ағылшын тілі мұғалімі Ә. Пошкаева жеңімпаз атанып, республикалық кезеңге жолдама алды.
Топонимика бойынша анықтамалық
«Облыс бойынша аудандардың топонимикалық атауларының анықтамалығы» атты кітап жарық көріп, кітапханалар мен мекемелерге танымдық құрал ретінде ұсынылды. Басылымға 3,0 млн теңге қаржы жұмсалды.
«Үш тұғырлы тіл»: тарихи қажеттілік және қағидатты ұстаным
«Тілдердің үш тұғырлылығы» идеясы кенеттен пайда болған бастама емес: бұл тілдік стратегия 2004 жылы жарияланған. Кейін Еуроодақта да үш тілді білім беру тәжірибесі заңды түрде енгізілді. Бұл — уақыт талабы.
Әрбір адам өз халқының және өзі өмір сүретін елдің тілін білуі тиіс деген қағида ертеден бар. Алайда жаһандану бұл қағидаға жаңа талаптар қосып отыр: халықаралық қатынас тілін меңгеру қажеттігі күшейді. Бұл, әсіресе, жастар үшін маңызды.
Мемлекеттік тілдің басымдығы
Елбасы «Қазақ тілі үш тілдің біреуі болып қалмайды. Үш тілдің біріншісі, негізгісі, бастысы, маңыздысы бола береді. Қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Және оған қамқорлық та сондай дәрежеде болады» деп атап өтті.
Сонымен бірге орыс және ағылшын тілдерін меңгеру білімді тереңдетіп, ұлттың бәсекеге қабілеттілігін арттырып, экономикалық мүмкіндіктерді кеңейтетін тетік екені көрсетілді. Үш тілдің үйлесімін табу арқылы тіл, дәстүр, мәдениет құндылықтарын сақтап қалуға болады.
Оқыту инфрақұрылымы: орталықтар, курстар, қолдау
Жоба аясында өңірде нақты жұмыстар атқарылды. 2007 жылы облыс бюджетінен бөлінген 17,0 млн теңгеге мемлекеттік тілді оқыту орталығы ашылды. 2008 жылы 273 қызметкер оқуға тартылып, 27 топқа бөлінді. Кейінгі кезеңде орталық жұмысына 11,4 млн теңге қарастырылды.
Оқу нәтижелері
- 2007 жылы — 14 қызметкер, 2008 жылы — 46 қызметкер оқуын аяқтады.
- Олардың 56-сы іс қағаздарын жүргізе алатын деңгейге жетті.
Сонымен қатар, Тараз қаласы әкімдігінің мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің жанындағы «Қазақ тілін оқыту орталығында» 162 тыңдаушы оқып шықты, ал 16 адам оқуын жалғастыруда. Бұған қоса, ірі кәсіпорындар мен ұйымдарда мемлекеттік тілді оқыту курстары ұйымдастырылып, 2163 тыңдаушы қамтылды.
Әдістемелік қамтамасыз ету
Мемлекеттік органдарды, мекемелер мен кәсіпорындарды жеделдетіп оқытуға арналған оқулықтармен, оқу құралдарымен, сөздіктермен, анықтамалықтармен және үлгілік бағдарламалармен қамтамасыз ету тұрақты жүргізіліп келеді. Балалар мекемелері «Балдәурен», «Балдырған» секілді журналдармен қамтылды. Ал мемлекеттік органдар мен кәсіпорындарға диалектологиялық және орфографиялық сөздіктер, қазақша-орысша халықаралық және саяси сөздік-анықтамалық, терминдер жинағы, электрондық терминологиялық сөздіктер таратылды.
Білім беру жүйесіндегі тілдер: мектептер мен балабақшалар
Мектептер
- Жалпы білім беретін мектеп саны 463
- Қазақ мектептері 311
- Орыс мектептері 14
- Аралас мектептер 137
- Өзбек тіліндегі мектеп 1
Оқушылар және тілдер
- Оқушы саны 188 204
- Қазақ тілінде оқитындар 133 781 (71,3%)
- Орыс тілінде оқитындар 53 980 (28,7%)
- Ағылшын тілін оқитындар 135 472 (71,8%)
Мектепке дейінгі мекемелер
Облыста 100 мектепке дейінгі мекеме жұмыс істейді: 65-і (63,9%) қазақ тілінде, 3-і орыс тілінде, 32-сі (33%) аралас тілдерде тәрбие береді.
15 679 тәрбиеленушінің 10 504-і (67%) қазақ тілінде, 5 175-і (33%) орыс тілінде тәрбиеленеді. Балабақшаларда қазақ тілі аптасына 3 сағат өткізіліп, барлық мекемеде қазақ тілі кабинеттері қажетті материалдармен жабдықталған.
Үш тілде оқытатын мамандандырылған мектеп
Тараз қаласындағы №3 ағылшын тілін тереңдетіп оқытатын орта мектеп үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) оқытатын мамандандырылған, дарынды балаларға арналған мектеп ретінде қайта құрылды. Арнайы қаржы бөлініп, ағылшын тілін оқытуға шетелдік 20-ға жуық оқытушыны тарту көзделді.
Ана тілдерін қолдау және қоғам бастамалары
Өңірде ұлт өкілдерінің өз ана тілдерін оқып-үйренуіне жағдай жасалған. Облыстың 32 жалпы білім беретін мектебінде ана тілі пәні ретінде: 12 мектепте дүнген тілі, 14 мектепте түрік тілі, 4 мектепте күрд тілі, 2 мектепте әзірбайжан тілі оқытылады.
Қосымша оқу мүмкіндіктері
Тараз қаласындағы «Rouse Kaplan» тіл оқыту орталығында тұрғындар ақылы негізде ағылшын тілін меңгереді, сондай-ақ қазақ тілін оқыту да жүргізіледі. Орталық жыл сайын 50–70 тыңдаушыны оқытып шығарады.
Қоғамдық қолдау
«Зерде» қоғамдық бірлестігі мемлекеттік тілді оқытып қана қоймай, қазақ тілінің мәртебесін көтеруге бағытталған қоғамдық іс-шараларға белсенді қатысады.
Ғылыми-әдістемелік орта және кадр даярлау
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты қазақ, орыс және ағылшын тілдерін оқыту бойынша жүйелі жұмыстар жүргізеді. Оқытушылар халықаралық конференцияларға қатысып, тіл оқыту әдістемесі, іс жүргізу және жаһандану жағдайындағы тіл мәселелері бойынша баяндамалар жасады.
Конференциялық белсенділік
Кафедра ұжымы мемлекеттік тілді басқару тілі ретінде дамыту және іс жүргізу проблемалары бойынша өтетін облыстық ғылыми-практикалық конференцияларға тұрақты қатысады. Сондай-ақ халықаралық деңгейде екі тілділік және жаһандану тақырыптары талқыланды.
Алдағы міндеттер және қорытынды
Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2008 жылғы 28 қаңтардағы хаттамалық шешіміне сәйкес 2008–2010 жылдар аралығында өңірлерде қазақ тілін білмейтін мемлекеттік қызметкерлерді оқыту жүйесін кеңейту жөніндегі шараларды қабылдау міндеттелді. Осыған байланысты өзге ұлт өкілдері көп шоғырланған аудандар мен қалаларда тіл оқыту орталықтарын ашу — күн тәртібіндегі өзекті талап.
Бағдарламаның өзегі
«Тілдердің үш тұғырлылығы» бағдарламасының негізгі мақсаты — мемлекеттік тіл, қазақ тілінің қолданысын кеңейтіп, бәсекеге қабілеттілігін арттыру. Өскелең ұрпақтың қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде, орыс тілін ұлтаралық қатынас тілі ретінде, ағылшын тілін халықаралық тіл ретінде меңгеруге ұмтылысы — замана талабы және болашақ қажеттілігі.
Сондықтан елімізде «Үш тұғырлы тіл» мәдени бағдарламасы әзірленіп, кезең-кезеңімен жүзеге асырыла береді.