Ұзақ мерзімді несие бойынша банк операциялары
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелеу нарықтары
Қазіргі жағдайда қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді банктік несиелеу нарықтарын, сондай-ақ ақша-несие саясатын жүргізудегі негізгі тетіктердің бірі ретінде бағалы қағаздар нарығын бөліп көрсетуге болады. Ұзақ мерзімді несиелерді бөлу кезінде Қазақстан аумағында несие салымдарының мақсатты бағыты, шекті мөлшері және бағалы қағаздармен операцияларды шектеу сияқты құралдар қолданылады. Бұлар, өз кезегінде, коммерциялық банктердің тәуекелі жоғары активтерін шектеуге арналған белгіленген экономикалық нормативтер арқылы көрініс табады.
Банктің мүмкіндігі мен тәуекелге төзімділігі
Салыстырмалы түрде жарғылық капиталы ірі коммерциялық банктер ұзақ мерзімді әрі тәуекелі жоғары ссудаларды ұсынуға бейім. Ссудалық саясат әзірленген кезде активтердің табыстылығы маңызды фактор ретінде ескеріледі.
- Банк резервтері жеткілікті болса немесе резерв өсімі төмендемесе
- Депозиттік база тұрақты болса
- Ұзақ мерзімді несие бойынша пайызды субсидиялау (демеу қаржы) мүмкіндігі болса
- Басым бағыттар айқындалса
- Қарыз алушының төлем қабілеті жеткілікті болса
Осындай жағдайда банк несиелеудің салыстырмалы түрде ырықтандырылған саясатын ұстануы мүмкін.
Ұзақ мерзімді несиенің мақсаттары мен объектілері
Ұзақ мерзімді банк несиесі капитал салымдарын қаржыландыру үшін кәсіпорындарға, ұйымдарға, сондай-ақ құрылысқа байланысты шығындарды өтеу үшін азаматтарға берілуі мүмкін. Мұндай несиелер өндірістік және әлеуметтік-тұрмыстық мақсаттағы объектілерді қайта құруға, техникалық қайта жарақтандыруға, техника, құрал-сайман, көлік құралдарын, үй-жайлар мен құрылыстарды сатып алуға бағытталады. Сонымен бірге бірлескен кәсіпорын құруға, ғылыми-техникалық өнімдерді, интеллектуалдық құндылықтарды және өзге де меншік объектілерін жасауға жұмсалуы мүмкін.
Ірі қарыз алушының жоспарлауы
Ірі қарыз алушылар, әдетте, ұзақ мерзімді қарызға қажеттілікті қаражатты тікелей пайдаланудан бұрын жоспарлайды. Кәсіпорындар мен ұйымдардың несие өтінімдері негізінде банк алдағы кезеңдерде сұралуы мүмкін несиенің ықтимал көлемін айқындайды, басқа ссудалар бойынша мерзімдерді ескереді және қажетті ресурстар сомасын есептейді.
Егер сұраныс ресурс шегінен асса
Банк таңдаудың бірін жасауға мәжбүр болады: несиенің бір бөлігін өз мойнына алатын корреспондент-банктермен өзара тиімді келісімге келу немесе аса қажетті болмаса, клиентке қызмет көрсетуден бас тарту.
Құжаттандыру ерекшелігі
Ұзақ мерзімді несие бойынша келісімшартты ресімдеу көбіне техникалық-экономикалық негіздемені (ТЭН) ұсынумен қатар жүреді.
ТЭН: несиенің логикасын дәлелдейтін құжат
ТЭН-де несиенің қандай мақсатқа сұралғаны жүйелі түрде көрсетіледі, ең ірі (сыйымды) баптар бөлініп беріледі және несие есебінен төленуге тиіс жоспарлы шығындардың есептері жасалады. Бұл құжат банктің тәуекелді бағалауына және қаржыландырудың орындылығын тексеруіне негіз болады.
Баға: пайыз, комиссия және басқа төлемдер
Ұзақ мерзімді несиені пайдаланудың пайыздық мөлшерлемесі, комиссиялық сыйақысы және өзге төлемдері келісімшарт негізінде белгіленеді.
Тұрақты мөлшерлеме
Ссуданың бүкіл мерзімі бойы өзгеріссіз қалады.
Өзгермелі мөлшерлеме
Нарық жағдайына, депозиттер бойынша пайыздың өзгерісіне, ресми жарияланған инфляция индексіне және басқа факторларға қарай кезең сайын қайта қаралады.
Базалық мөлшерлемеге әсер ететін факторлар
- Қаражат тарту құны және өтеудің нақты мерзімі
- Тәуекел деңгейі
- Ссуданы өтеу мерзімі, бақылау және ресімдеу шығындары
- Нарықтағы банктік мөлшерлемелер, облигациялар нарығындағы кірістілік, банк пен қарыз алушы арасындағы қарым-қатынас сипаты
- Басқа активтерге инвестициялау кезінде алынуы ықтимал пайда нормасы
Қаржыландыруды беру тәртібі және өтеу шарттары
Қаражатты беру формалары
Ұзақ мерзімді ссуда жеткізушілер мен мердігерлердің шоттарын төлеу үшін немесе қарыз алушының есеп айырысу шотына қаражат аудару арқылы берілуі мүмкін. Қаржыландыру тауарлық-материалдық құндылықтарды (ТМҚ) сатып алуына және құрылыс-монтаж жұмыстарының орындалуына қарай кезең-кезеңімен немесе бір мезгілде ұсынылады. Ал жалгерлерге, фермерлерге және жеке қарыз алушыларға азаматтармен есеп айырысу мақсатында ссуда қолма-қол ақшамен де берілуі ықтимал.
Несие берудің нақты формалары несие келісімшартында міндетті түрде көрсетіледі.
Өтеу мерзімі қалай айқындалады
Берілген ұзақ мерзімді ссуда әрбір нақты жағдайда жеке ресімделеді және қарыз алушының міндеттемені өтеу мерзімімен байланыстырылады. Кәсіпорындарға, ұйымдарға және кооперативтерге берілетін несиені өтеудің нақты мерзімі мен кезеңділігі қарыз алушының қаржылық жағдайына, төлем қабілеттілігіне, жобаның өзін-өзі ақтауына, несие тәуекеліне, сондай-ақ қосымша қаржыландыру көздерінің айналым жылдамдығына қарай банк пен қарыз алушы арасындағы келісімшартта белгіленеді.
Қосымша қаржыландыру көздері және тәуекелді төмендету
Ұзақ мерзімді несиені өтеу мерзімі мен төлем кестесіне қосымша қаржыландыру көздері де әсер етуі мүмкін. Оларға, мысалы, жер учаскесі, саяжай, гараж және өзге мүліктерді қосымша кепілге қою арқылы алынатын қосымша несие, кәсіпорындар мен азаматтардың өз қаражаты, муниципалитеттің демеу қаржысы, жекешелендіру сертификаттары жатады.
Жылжымайтын мүлік арқылы қаржыландыру
Құрылысы аяқталмаған кезеңнің өзінде меншік құқығын кейін беру шартымен қолданыстағы жылжымайтын мүлікті мерзімі ұзартылған сату-сатып алу аукциондары арқылы немесе делдалдық фирмалармен келісімшарт бекіту тәжірибесі қолданылады. Сонымен қатар жаңа құрылыстағы жылжымайтын мүлікті фьючерлік сатуынан түсетін түсім есебінен қаржыландыру да мүмкін.
Коммерциялық тәуекелді қысқарту
Мұндай механизмдер құрылыс нарығындағы бағаның тұрақсыздығына байланысты коммерциялық тәуекелді төмендетуге көмектеседі және жобаның ақшалай ағынын алдын ала жоспарлауға мүмкіндік береді.
Нәтиже
Қаржыландыру көздерінің әртараптандырылуы банк үшін де, қарыз алушы үшін де ұзақ мерзімді міндеттемелерді басқаруды жеңілдетеді.