Қазақша рефераттар

Шыңғыстау обаларының құпиясы

Шыңғыстау обаларының құпиясы: Сарыкөл тарихи-ескерткіш кешені ұсынған жұмбақтар

Семей өңіріне қарасты Шыңғыстау тауы патша заманы зерттеушілерінің назарына өткен ғасырларда-ақ ілініп, алғаш рет 1896 жылы өлкетанушы В. Никитиннің жазбаларында аталды. Сол кезеңнің өзінде-ақ Шыңғыстау обаларын жүйелі зерттеудің болашағы бар екені болжанған. Ғалым еңбектерінде: «Семей уезінің оңтүстік шекарасы және ең бастысы, Шыңғыс тауы ескерткіштері маңызды мәнге ие» деген тұжырым бар.

Соңғы елу жылдан астам уақытта кеңестік археологтар бұл өңірде зерттеулерін ішінара жалғастырса, бүгінде ғылыми ізденістерді Қазақстан ғалымдары — З. Самашев, Ә. Төлеубаев, А. Исин, Е. Сайлаубай — қайта жандандырып келеді.

Зерттеу тарихы: экспедициялар және жарияланымдар

  • 1947 жыл: Орталық мұражай ұйымдастырған этнографиялық экспедиция Абай ауданындағы «Сарыкөл» ұжымшары маңында қола дәуірі обаларын зерттеді. Археолог Л. Қ. Нифонтова қазба жұмыстарын жүргізді.
  • 1949 жыл: Өңірге көрнекті археолог С. С. Черников шақырылып, барлау жұмыстарын атқарды. Тастан тұрғызылған құрылыстармен қатар, Сарыкөлдің «тас жәшіктері» мен андрондық қыш ыдыстар үлгілері тіркелді.
  • 1960-жылдар: С. Черников Сарыкөл материалдарының бір бөлігін жариялады.
  • 1999 және 2002 жылдардан бері: Шыңғыстау археологиялық экспедициясы зерттеулерді жалғастырып келеді. Құрамында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ және Семей мемлекеттік университетінің ғалымдары мен студенттері болды.
  • 2006 жыл: Қазақстан–Польша бірлескен экспедициясы жұмыс істеді (жетекші — З. Самашев). Қазақстан тарапынан Археология институтының қызметкерлері мен Ш. Құдайбердиев атындағы университет өкілдері, Польша тарапынан Вроцлав университетінің Археология институты қатысты.
  • 2003–2004 жылдар: 2003 жылы табылған Сарыкөл олжалары А. Исиннің 2004 жылғы жарияланымы арқылы кеңінен танылды. Әсіресе алтын құты ерекше назар аудартты.

Сарыкөл қорымы: орналасуы және зерттелуі

Сарыкөл қорымы Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының орталығы Қарауыл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 45–50 шақырым жерде, Шыңғыстаудың биігінде орналасқан Сарыкөл көлінің жағасында жатыр. Бұл аумақтағы тас мүсіндерді жүйелі зерттеу де салыстырмалы түрде жуық жылдары қарқын алды.

Әр жылдары жарық көрген ғылыми басылымдарда көне түркі дәуірі ескерткіштері сипатталып, түрлі композициялардың хронологиясы мен интерпретациясы тарихи маңызды дереккөз ретінде ұсынылды. Түркі тайпаларының жерлеу рәсімін археологиялық материалдар негізінде С. С. Черников, Ф. Арсланова, А. Чариков зерттеген.

2007 жылғы қазба: үш обалы кешен және құрбан шалу орны

2007 жылы Сарыкөл қорымының жергілікті жоспары түсіріліп, әртүрлі көлемде қатар жатқан №12, №13, №14 нысандары қамтылған тастан қаланып тұрғызылған үш обалы кешенде және жанындағы құрбан шалу орнында қазба жұмыстары жүргізілді.

№12 қоршаудағы мүсін-тас

Кешеннің солтүстігіндегі №12 қоршаудың шығыс жақ бүйірінде шамамен 1,42 м мүсін-тас орнатылған. Мүсін ер адам бейнесінде берілген: басы тұтас, мойны мен иықтары айқын, бет-пішіні анық қашалған.

Көз, қыр мұрын, мұрт пен сақал бедерлене салынған. Мойнында үш бұрышты әшекей бейнеленеді. Қолдары анық көрсетілмегенімен, екі жақ қаптал сұлбасы байқалады, арқасында жеті тарам бұрым белгісі бар.

Өлшемдері

Материалы
Қызыл гранит
Биіктігі
2,32 м
Ені
0,41–0,36 м
Қалыңдығы
0,37–0,29 м

Алау орны (таға тәрізді)

Қазба барысында мүсін-тасты айнала от жағылған, таға тәрізді алау орны анықталды. Толық тазартылғаннан кейін екі басының ұзындығы бірдей — 3,8 м, ал екі шетінің аралығы — 3,3 м екені белгілі болды.

Ашық алаңқай: солтүстікте 1,5 м, оңтүстікте 1,4 м, шығыста 2,2 м.

Қара дақ өлшемі: ені 0,70–0,80 м, тереңдігі 0,20–0,25 м.

Табылған олжалар: нашар сақталған жылқының астыңғы жақ сүйегі (оңтүстіктен), бір дана қызыл опал моншақ (солтүстіктен).

Мүсін-тас түбінен алтын құмыра, алтын-күміс жапсырмалар, темір үзеңгі, айылбас, жебе және найза ұштары табылды.

Ерекше олжа: алтын құты және оның мәні

Алтын құмыра (құты)

Құмыра алтыннан жасалған: биіктігі 5,4 см, ернеу диаметрі 2,8 см, салмағы 17,9 г. Сабы бүйіріне үш жапсырма шеге арқылы бекітілген.

Назар аударатын тұс

Ұқсас ыдыстар түркі тектес Алтай халықтары мекендеген аумақтардан да кездескен, бірақ олардың көлемі бұл нұсқадан екі-үш есе үлкен болған.

Мұндай қымбат металдан жасалған ыдыс-аяқ түркі жұртының тұрмысында ерекше мәртебеге ие болғаны аңғарылады. Құтының ғұрыптық мәні — тоқшылықтың, жұтамас байлықтың және марқұмға көрсетілген құрметтің белгісі.

Сонымен бірге оның генеалогиялық танымға қатысты қыры да болуы мүмкін. Бұл жөнінде А. Исин Рашид ад-Диннің «Жылнамасынан» мысалдар келтірген.

Құты ішіндегі жапсырмалар және ат әбзелдері

Жапсырмалар жиынтығы

  • 10 алтын лента-қаңылтыр (жолақ және дөңгелек пішінді)
  • 7 фигуралық алтын жапсырма
  • 4 кішкене тікбұрышты алтын жапсырма
  • Әртүрлі конфигурациядағы 11 күміс жапсырма
  • Қола әшекей бұйымдарының бірнеше үлгісі

Ат әбзелдері

Темір ауыздық

Классикалық үлгідегі, екі құрамды үш түрі табылды.

Темір үзеңгі

Үш үзеңгінің де ілгегі ілмек тәрізді. Типі — көлденең-сопақша, ілгегі қабысқан, доға корпусы дөңгеленген.

Қорытынды пайым: мерзімдеу және келешек зерттеу

Сарыкөл ескерткіштері, әсіресе ондағы тас мүсіндер кешенін зерттеу ғылым үшін әлеуеті жоғары бағыт екені күмән тудырмайды. Жиналған деректерге сүйене отырып, бұл кешенді байырғы Түрік кезеңінің, шамамен VIII ғасырға дейінгі ескерткіші ретінде қарастыруға негіз бар.

Бұдан арғы нақтылау мен жаңа мәліметтер Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясындағы болашақ археологиялық зерттеулер арқылы айқындала түседі. Тың деректер өңірдің көне және орта ғасырлар тарихын жүйелі зерделеуге маңызды серпін береді.

Авторлар

Ерлік Төлегенов, Алпамыс Абу, Бауыржан Бесетаев — Ә. Марғұлан атындағы Археология институтының ғылыми қызметкерлері.