Ұтымды тамақтану және салауатты өмір салтына жол
Салауатты өмір салты: денсаулықты сақтаудың және нығайтудың негізі
Салауатты өмір салты — белгілі бір популяцияның денсаулығын сақтауға, нығайтуға және сауықтыруға бағытталған мінез-құлық пен дағдылар жүйесі. Ол тек медициналық ұғыммен шектелмейді: өндіріс пен өндірістік қатынастардың дамуына ықпал ететін, қоғамның әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерімен тығыз байланысты категория.
Салауатты өмір салты адамның тіршілік жағдайын өз денсаулығына сай саналы түрде таңдауы, яғни жеке әлеуметтік топтар мен жалпы қоғамның жоғары гигиеналық мәдениетін қалыптастыруы. «Баланы жастан» деген сөздің мәні де осында: денсаулыққа пайдалы әдеттер ең алдымен бала шақта орнығады.
Бала денсаулығының өзегі — дұрыс тамақтану
Бала тәрбиесіндегі ең маңызды мәселелердің бірі — дұрыс тамақтандыру. Дұрыс тамақтанған баланың иммунитеті нығайып, өсуі мен дамуы үйлесімді болады.
Жаңа туған нәресте өмірінің алғашқы айларында, көбіне 1 жасқа дейін, ана сүтімен қоректенеді. Емшек сүті баланың ағзасына қажетті негізгі қоректік заттарды табиғи түрде жеткізеді.
1 жастан кейінгі тағамның әртүрлілігі
1 жастан 1,5 жасқа дейінгі балалардың тағамы әртүрлі болуы тиіс. Рационға мынадай өнімдерді қосуға болады:
- сүзбе, ірімшік, ет;
- бидай наны, қант, май;
- ұнтақ жармалар, қарақұмық, күріш;
- картоп, капуста, сәбіз, қызылша;
- жас және кептірілген жемістер.
Әр өнімнен міндетті түрде бөлек «арнайы» тағам әзірлеу шарт емес. Отбасы үшін дайындалған көкөніс сорпасынан 1–2 қасық, еттен бір шағын кесек және басқа тағамдардан да аз мөлшерде беріп отыру жеткілікті.
1,5–3 жас аралығы: жеңіл әрі пайдалы мәзір
1,5 жастан 3 жасқа дейінгі балаларға тағамды көкөніс, сүт өнімдері және жармалар негізінде әзірлеген дұрыс. Етті тым майлы қылмай, бала жасына сай жұмсақ өңдеп беру ұсынылады.
Жасанды қоректендіру жағдайындағы балаларда үстеме тамақтандыруды кейде ертерек бастауға болады. Себебі олардың ағзасы ана сүтін алмастыратын қоспалар арқылы сиыр сүті, глюкоза сиропы, өсімдік майы сияқты «жаңа» құрамдас заттарға алдын ала бейімделеді.
Рационалды тамақтану тәртібі: күн тәртібінің маңызы
Балалардың тамақтануы рационалды болуы үшін тек мәзір ғана емес, тамақтану тәртібі де дұрыс ұйымдастырылуы қажет. Төмендегі қағидалар жүйелі түрде орындалғаны маңызды.
Тамақтануды ұйымдастырудың негізгі талаптары
- 1 Тамақтану уақытын және уақыт аралықтарын қатаң сақтау.
- 2 Тамақ қабылдаудың физиологиялық тұрғыдан негізді болуы.
- 3 Тамақтану мезгіліне қарай тағам мөлшері мен сапасын дұрыс бөлу.
- 4 Тамақтану жағдайын және тамақтану кезіндегі баланың тәртібін қадағалау.
Күндік режим: жиілік, аралық және соңғы ас
1 жастан 7 жасқа дейінгі балалар үшін күніне 4–5 рет тамақтану ең тиімді саналады. Тамақтану аралығы орта есеппен 3,5–4 сағат болғаны дұрыс. Бұдан жиі немесе сирек тамақтандыру қажет емес.
Асқазан сөлінің дұрыс бөлінуі үшін тамақтану уақыты тұрақты болуы керек. Тамақтану арасында қосымша тағам берілмейді, ал соңғы ас ұйқыдан 2 сағат бұрын ішілуі тиіс.
Бұл талаптар сақталмаса, ас қорыту процесі әлсіреп, баланың тәбеті төмендеуі мүмкін.
Тәуліктік рационды дұрыс бөлу
Тәуліктік рацион тамақтану мезгіліне сай теңгерімді бөлінуі тиіс:
Таңғы ас
20–25%
Түскі ас
30–35%
Екінші таңғы ас
10–15%
Кешкі ас
20–25%
Кейбір жағдайларда рационды шамамен 5% көлемінде өзгертуге рұқсат етіледі.
Тамақтанар алдындағы демалыс және уақыт мөлшері
Дене еңбегі мен эмоционалдық жүктеме асқазан сөлінің бөлінуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан тамақтанар алдында балаларға міндетті түрде 30 минут демалыс қарастырылғаны дұрыс.
Таңғы ас
10–15 минут
Түскі ас
20–25 минут
Кешкі ас
10–15 минут
Ас мәзірін құрастырудағы негізгі қағида
Ас мәзірін құрастырғанда ең басты қағида — тағам рационы баланың жасына, дене жүктемесіне, жыл мезгілі мен климатқа, сондай-ақ ағзаның қоректік заттар мен энергияға қажеттілігіне толық сәйкес болуы керек.