Ф е р м е н т т е р
Ферменттер: тірі жасушадағы реакцияларды жылдамдататын биокатализаторлар
Ферменттер — тірі организм жасушалары өндіретін және ағзада жүретін барлық химиялық реакциялардың жылдамдығын арттыратын биологиялық катализаторлар. Тіршіліктің негізінде жасушалар ішінде үздіксіз жүретін сан алуан химиялық реакциялар жатады. Сол реакциялардың басым бөлігі ферменттердің қатысуымен ғана жоғары қарқынмен жүзеге асады.
Неге ферменттер соншалықты маңызды?
Ферменттердің әсерін қарапайым мысалдан-ақ байқауға болады: зертханалық жағдайда 1 г ақуызды жоғары температурада және қышқыл ортада ыдырату ұзақ уақыт алуы мүмкін. Ал ас қорыту жолында дәл осы үдеріс 37°C шамасында едәуір қысқа мерзімде жүреді. Бұл айырмашылық ферменттердің реакцияны бірнеше есе жылдамдататынын көрсетеді.
Негізгі ой: ферменттер биохимиялық реакцияларды ағзаға қолайлы температура мен ортада-ақ тиімді жүргізуге мүмкіндік береді.
Ферменттердің құрылысы: бір және екі компонентті түрлері
1) Бір компонентті ферменттер
Бұл ферменттер тек қана ақуыздан тұрады. Оларда реакцияны тездететін белсенді орталық аминқышқылдарының әртүрлі функционалдық топтары арқылы қалыптасады.
Белсенді орталық — субстратпен байланысып, реакцияның жүруін қамтамасыз ететін ферменттің ең маңызды бөлігі.
2) Екі компонентті ферменттер
Екі компонентті ферменттердің құрамында ақуыздан бөлек простетикалық топ деп аталатын ақуыздық емес бөлік болады. Мұндай ферменттерде белсенді орталық кейде металл иондары (Fe, Co, Cu, Mn) немесе кіші молекулалы органикалық қосылыстар (витаминдер, нуклеотидтер және т.б.) есебінен қалыптасуы мүмкін.
Металл иондары
Fe, Co, Cu, Mn
Органикалық қосылыстар
витаминдер, нуклеотидтер және т.б.
Белсенді орталық: фермент жұмысының өзегі
Әртүрлі химиялық реакцияларды тездетуге фермент молекуласының барлығы түгел қатыспайды. Негізгі рөлді оның белсенді орталық деп аталатын шағын бөлігі атқарады. Дәл осы аймақ субстратты танып, байланысып, реакцияның жүруіне қажет жағдайды жасайды.
Белсенді орталықтың құрамы ферменттің түріне қарай өзгеруі мүмкін: бір компонентті ферменттерде ол аминқышқыл қалдықтарымен, ал екі компонентті ферменттерде металл иондары немесе простетикалық топтармен толықтырылады.