Ғұмар Қараштың педагогикалық көзқарастары.

Ғұмар Қараштың педагогикалық көзқарастары (1875–1921)

Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстанда қоғамдық-саяси және ағартушылық-педагогикалық ой-пікірдің дамуына өлшеусіз үлес қосқан ХХ ғасыр басындағы көрнекті тұлғалардың бірі — ағартушы, педагог, қаламгер Ғұмар Қараш. Оның есімі мен еңбектері ұзақ жылдар бойы идеологиялық қысымның салдарынан көлеңкеде қалып, педагогикалық-ағартушылық қызметі бағаланбай келді.

Коммунистік идеологияның тікелей ықпалымен Ғұмар Қараштың еңбектері «қажетсіз» саналып, кітап қоймаларының түкпірінде жатты. Халық тарихы мен рухани мұрасына қиянат жасаған партиялық идеологтар оның есімін жазуға да, айтуға да тыйым салды. Тарихи әділет орнығып, құнды мұралары қайта оралғаннан кейін ғана Ғұмар Қараштың қызметі мен көзқарастары жүйелі түрде зерттеле бастады.

Деректер мен танылу кеңістігі

Ғұмар Қараш туралы мәліметтер Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөзде және мұрағат қорларында жиі кездеседі. Оның есімі ХХ ғасырдың басында татар, башқұрт, қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген газет-журналдар мен кітаптардан түскен емес. Бұл — оның өз дәуірінде Ресейдің түркітілдес халықтарына ықпал еткенін айғақтайды.

Отаршыл саясат пен жаппай орыстандыру әрекеті күшейген кезеңде Ғұмар Қараш халықты ұлттық бірлік пен ынтымаққа шақырып, ел тағдырына қатысты ойларын ашық айтты. Алаш қозғалысын қолдап, партия құрамында белсенді болуы оның есімін кеңестік кезеңде мүлде өшіруге ұмтылған себептердің бірі болды.

Өмірбаян: білім мен қызметке бастар жол

Ғұмар Қараш 1875 жылы Бөкей Ордасындағы Қырқұдықта (қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы) кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесінен жеті жасында айырылып, ерте есейді. Жастайынан халықтың фольклорлық қазынасына ынтық болып, жыр-дастандарды санасына сіңіріп өсті.

Ол дәуір талабына сай діни білім алып, Ғұбайдолла Ғалікеев хазіреттен дәріс алып, медресені тәмамдады. Білімі мен қабілетінің арқасында имам, кейін ахун дәрежесіне жетеді. Басшылық еткен мешітінде медресе ашып, қазақ балаларының сауат алуына елеулі үлес қосты.

Жәдид жаңашылдығы: оқу ісін реформалау

1902–1910 жылдары Ғұмар Қараш шәкірттерін жаңа жәдид әдісімен оқытуға кірісіп, айтарлықтай нәтижеге жетті. Бұл тәсіл арқылы оқушылар қысқа мерзімде сауат ашып, араб, қазақ, татар және орыс тілдеріндегі басылымдарды оқуға мүмкіндік алды. Жаңашыл қадам ескіше ойлайтын ортаға ұнамай, оған «дінді бұзды», «балаларды орыс қылды» деген айыптар тағылды. Дегенмен, көзі ашық зиялылар қолдауының арқасында ол реформасын жалғастырды.

Публицистикасы және саяси көзқарасының қалыптасуы

Ғұмар Қараш жастайынан өлең жазып, ел ішіндегі әдеби дәстүрді жалғастырды. ХХ ғасырдың басында араб, түрік, татар, қазақ тілдеріндегі басылымдарды тұрақты оқып, әдеби-тарихи, философиялық кітаптарды іздеп жүріп танысты. Ислам қағидаларын терең меңгерумен қатар, дүниелік ғылымдарға да назар аударды.

1907 жылдан бастап қазақ және татар тілдеріндегі газет-журналдарға мақалалары мен өлеңдерін жариялап, қоғам өміріне белсене араласады. Оның саяси көзқарасының қалыптасуына 1905–1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы ерекше әсер етті. Татар тіліндегі «Ульфат», «Шура» басылымдарында жариялаған мақалаларында қазақ қоғамындағы өзекті мәселелерді шешу жолдарын талқылады.

1917 жыл: тартыс, айыптау және мінбер

1917 жыл көптеген зиялылар сияқты Ғұмар Қараш үшін де күрделі әрі қайшылықты кезең болды. Сол жылы Бөкей қазақтарының жалпы съезінде бірқатар ірі байлар мен имам-молдалар Ғұмар Қараштың үстінен арыз түсіріп, оны «қазақшылықтан, мұсылмандықтан шыққан», «орыстың миссионерлеріне қызмет ететін» деп айыптап, съезден аластатуды талап етеді.

Алайда съезд бұл талапты қолдамаған. Керісінше, Ғұмар Қарашты Мәскеуде өтетін Ресей мұсылмандарының жалпы съезіне өкіл етіп жіберген. Өз сөздерінде ол реакцияшыл қара күштің ғылым мен мәдениет жолына бөгет болып отырғанын айтып, халықты оқыту, жастарға өнер-білім қажет екенін батыл көтерді.

Уфа кезеңі және педагогикалық еңбектерге бетбұрыс

Уфа кезеңі Ғұмар Қараш өміріндегі азаматтық-ағартушылық және шығармашылық серпіліс жылдары болды. Ол «Қазақ», «Сарыарқа», «Ұран» газеттерімен байланысын жалғастырып, өлеңдері мен мақалаларын жариялап тұрды. Уфадағы діни басқарманың бай кітапханасында отырып, «Педагогика», «Қара» және «Қан мен жан» атты еңбектерін дайындағаны айтылады.

1918–1920: мұғалімдер съездері және нақты қызмет

1918 жылы Ғұмар Қараш елге нақты қызмет ету, әлеуметтік-ағартушылық өмірге белсене араласу бағытын күшейтіп, Жәнібекке келеді. Педагогикалық техникумда сабақ береді. 1918 жылғы 24 қыркүйекте өткен Бөкей губерниясы мұғалімдерінің съезіне, сондай-ақ 1918–1920 жылдардағы губерния кеңестерінің I, II, III, IV съездеріне делегат ретінде қатысады.

1920 жылы 21 маусымда II Бөкей губерниялық партия конференциясында пленум мүшесі болып сайланып, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болып бекітілуі — оның беделі мен халық сенімінің жоғары болғанын көрсетеді.

Оқыту әдістемесі: тіл, жаратылыстану және мәнерлеп оқу

Ғұмар Қараш жәдид әдісін медресе негізіндегі мектебіне енгізіп, пәндік оқытуды жүйелеуге күш салды. Әсіресе орыс тілі, табиғат, жаратылыстану сияқты пәндерге айрықша көңіл бөлгені айтылады. Оқу үдерісінде хат таныту тәсілдерін үйретіп, әріптерді дұрыс танытуға, мәтін мағынасын түсініп оқуға, мәнерлеп оқуға дағдыландыруға назар аударған.

Сонымен бірге өлең мәтіндерін әуенге салып оқыту, ән арқылы жаттықтыру сияқты амалдарды қолданғаны көрсетіледі. Жаратылыстану, табиғат және география сабақтарын түсіндірмелі әдіспен жүргізіп, ұғымдарды оқушы санасына анық жеткізуге ұмтылған.

Шәңгерей Бөкеев ықпалы және ағартушылық ұстаным

Ғұмар Қараштың дүниетанымына ықпал еткен тұлғалардың бірі ретінде Жәңгір ханның немересі, ХХ ғасыр басындағы көрнекті ақын Шәңгерей Бөкеев аталады. Зерттеушілердің пікірінше, 1905 жылғы төңкеріс пен жәдидшілік қозғалысы оның жаңашыл бағытын күшейтсе, Шәңгерей ықпалы Ғұмардың ағартушы, ұстаз, қаламгер ретінде қалыптасуын тереңдеткен.

Бұл ықпалдың мәні — ағартушылықты тек оқу үйрету деңгейінде қалдырмай, оны қоғамдық ойды жаңғыртатын, ғылым мен мәдениетке жол ашатын кең бағдарлама ретінде түсіндіруінде.

Қорытынды мазмұн