Дамыта оқытудың тиімділігі
Дамыта оқытудың тиімділігі және «даму» ұғымы
Оқу — адамның психикалық дамуының маңызды формасы әрі құрамдас бөлігі. Кез келген оқыту белгілі бір дәрежеде адамды дамытады. Сөздік мағынасында «даму» — мөлшерлік өзгерістердің белгілі бір шектен өтіп, сапалық өзгерістерге айналуы. Психологияда бұл ұғым жаңару процесін, жаңаның пайда болып, ескінің ығысуын білдіреді.
Табиғат құбылыстары сияқты, баланың психикасы да үздіксіз диалектикалық жолмен дамып, өзгеріп, бір деңгейден екінші деңгейге өтеді. Психология ғылымы оқыту мен дамыту арасындағы тығыз байланысты жеткілікті дәрежеде дәлелдеді. Бұл мәселені терең зерттеп, бала дамуындағы оқытудың рөлін айқындаған көрнекті психологтардың бірі — Л.С. Выготский.
Л.С. Выготскийдің негізгі тұжырымы
Выготский дамуды оқытумен теңестіруді де, оқу мен дамуды екі бөлек процесс деп қарауды да сынға алды. Ол бала дамуының екі аймағын ажыратып көрсетті.
- 1) Жақын даму аймағы — баланың тек үлкендердің көмегі арқылы орындай алатын іс-әрекеттері.
- 2) Қол жеткен даму аймағы — баланың үлкендердің көмегінсіз орындай алатын іс-әрекеттері.
Баланың дамуы, ең алдымен, жақын даму аймағын меңгеру арқылы жүзеге асады: қол жеткен аймақ жақын аймақпен өзара әрекеттесе отырып, оны игерген сайын дамудың жаңа өрісін ашады.
Даму туралы педагогикалық және психологиялық көзқарастар
И.Я. Лернер «даму» ұғымын педагогикалық заңдылықтарға сүйене отырып, адамның әртүрлі қиындықтағы мәселелерді шеше білуге дайындығы ретінде түсіндіреді. Бұл анықтама интеллектуалдық іс-әрекетті алдыңғы орынға қояды: мәселе қаншалықты күрделі болса, оны шешуге жұмсалатын ақыл-ой қызметі де соншалықты кеңейеді, демек даму деңгейі де жоғарылайды.
Л.В. Занков
Ақыл-ой қызметінің көрсеткіштері ретінде байқампаздықты, өз ойын еркін жеткізуді, практикалық іс-әрекет орындай білуді атап көрсетеді.
В.В. Давыдов
Ақыл-ой дамуының маңызды көрсеткіші ретінде жинақтай және қорытындылай алу дағдысын алға тартады.
Жалпы алғанда, авторлардың ортақ ойы — оқыту барысында баланың психикасы жаңа сапалық деңгейге көтеріледі, ал оның басты шарты ретінде әрекет (іс-әрекет) алынады. Оқушының танымдық қызығушылығын дамытудың негізгі факторы тек білім мен дағды көлемі емес, сонымен бірге маңызды психикалық қызметтерді және ақыл-ой жұмысының тәсілдерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін оқу процесін дұрыс ұйымдастыру.
Дамыта оқыту: мәні және мұғалімнің рөлі
Ойлауға үйрететін сабақтарды дамыта оқыту сабақтары деп қарастыруға болады. Дамыта оқытуды ұйымдастыру — балаға ақыл-ой әрекетін меңгеруге жағдай жасау. Бұл — сабақтағы ерекше ахуал, мұғалім мен оқушы арасындағы жаңаша қарым-қатынас.
Мұғалімнің ұстанымы қалай өзгереді?
- Дайын білімді түсіндіруші және тек бағалаушы емес.
- Танымдық іс-әрекетті ұйымдастыратын, ұжымдық жұмысты ұйыстыратын тұлға.
- Оқушының дәлелдеуіне, қателесуіне, түзетуіне мүмкіндік беретін бағыттаушы.
Осындай оқыту ғана баланың интеллектісін ашып, шығармашылығын жүйелі түрде дамытады.
Терминнің қалыптасуы және ғылыми негіздері
«Дамыта оқыту» термині психология ғылымында қалыптасты. Ол баланың дамуын (Ж. Пиаже), ойлаудың деңгейлері мен типтерін (Л.С. Выготский, А.Н. Леонтьев, С.Л. Рубинштейн), психиканың әртүрлі функцияларын (Б.Г. Ананьев, Г.С. Костюк, А.А. Люблинская, Н.А. Менчинская) және іс-әрекет теориясын (А.Н. Леонтьев, П.Я. Гальперин) зерттеген еңбектерде жан-жақты талданды.
Нәтижесінде дамыта оқыту проблемасына арналған екі іргелі эксперимент жүргізілді: бірін Д.Б. Эльконин мен В.В. Давыдов, екіншісін Л.В. Занков басқарды. Кейінгі жылдары дамыта оқыту психология мен педагогиканың өзекті мәселесіне айналды.
Жүйе авторларының анықтамасы
Дамыта оқыту — оқыту мақсаты, міндеттері және әдіс-тәсілдері баланың даму заңдылықтарына сәйкестендірілген оқыту. Оқыту нәтижесінде баланың психикасында жаңа құрылымдар пайда болып, сапалық өзгерістер жүзеге асуы тиіс.
Негізгі мақсат
Баланы оқыта отырып жалпы дамыту, еркіндігін қалыптастыру, өз бетінше ізденуге және шешім қабылдауға дағдыландыру.
Тұлғалық бағдар
Жекелік қасиеттерін ескеру, оларды басшылыққа алу және әрі қарай дамыту.
Дәстүрлі және дамыта оқыту: салыстырмалы сипаттама
| Педагогикалық процесс компоненттері | Дәстүрлі (иллюстрациялық-түсіндірме) | Дамыта оқыту |
|---|---|---|
| Мақсат | Оқушыларда білім, білік, дағды қалыптастыру | Байқампаздықты, ойлауды, практикалық әрекетті дамыту |
| Бастапқы мазмұн | Фактілер, мысалдар, тақырыптар, дәлелдер | Заңдылықтарды, теорияларды, ұғымдарды, ережелерді қорыту |
| Оқытудың формалары | Жеке, топтық, фронтальді | Бірлескен ұжымдық іс-әрекет |
| Оқыту әдістері | Ауызша түсіндіру, көрнекілік, практикалық әдістер | Проблемалық баяндау, ізденушілік, зерттеушілік, ойлауға жетелеу |
| Бақылау, бағалау | Нәтижені мұғалім бақылайды және бағалайды | Өзін-өзі бақылау, өзін-өзі бағалау, рефлексия |
Дәстүрлі оқыту әдістемесінің негізінде көбіне метафизикалық (сандық, мазмұндық) әдіснама, ал дамыта оқыту технологиясының негізінде диалектикалық (интенсивті, сапалық, мәнділік) әдіснама жатыр деп айтуға болады. Дәстүрлі оқыту баланың бойында білім, білік, дағды алуға жеткілікті ақыл мен сана бар деп есептеп, сол санаға дайын білімді «құю» ұстанымына жақындайды. Ал дамыта оқыту баланың табиғи қабілеттерін ашып, ойлауды жаңа белестерге көтеруді мақсат етеді.
Дәстүрлі оқыту
Көбіне жаттауға, есте сақтауға сүйенеді.
Дамыта оқыту
дербес жұмыс істеуге және алған білімді қолдануға үйретеді.
Дамыта оқыту сабағының құрылымы және оқу әрекеті
Дамыта оқытуда баланың ізденушілік-ойлау әрекетін ұйымдастыру басты назарда болады. Ол үшін оқушы өзіне бұрыннан таныс амал-тәсілдердің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін сезінетіндей жағдайға түсуі қажет. Осы сәттен бастап оның білім алуға деген ынта-ықыласы артып, белсенді әрекетке көшеді.
Сабақтың 3 құрамдас бөлігі (Эльконин–Давыдов жүйесі)
1-қадам
Оқу мақсатын қою
Дайын үлгі берілмейді; мақсатты оқушылардың өздері айқындайды.
2-қадам
Шешу жолын бірлесе қарастыру
Іштей талқылау және жинақтау арқылы шешімге жақындайды.
3-қадам
Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу
Әркім өз дәлелін ұсынады; негіздеу мәдениеті қалыптасады.
Мұғалім бұл үдерісте ұйымдастырушы және бағыттаушы рөл атқарады. Оқушыларға өз ойын айтуға мүмкіндік беріледі, жауаптар тыңдалады. Жауаптар әрдайым дұрыс болмауы мүмкін, бірақ әр оқушы еңбегінің нәтижесін бөлісіп, дәлелдеуге ұмтылады және жеке тәжірибесін қорытындылауға үйренеді.
Ұлттық ой-санадағы үндестік: Абай көзқарасы
Бұл ұстанымның ұлттық психологиямыз бен философиямызда да тамыры терең. Абай қоршаған ортаның шындығын мойындай отырып, ақыл мен сана еңбектің барысында қалыптасатынын айтады. Оның он жетінші сөзіндегі қайрат, ақыл, жүректің «сөз таластыруы» — адам болмысындағы күштердің тек бірлесе, ынтымақтаса әрекет еткенде ғана қуат алатынын көркем түрде танытады.
Неге дамыта оқыту нәтижелі болады?
1) Білім әрекет арқылы игеріледі
Дамыта оқытуда білім дайын күйінде берілмейді. Оқушы алғашқы ізденіс кезеңінде жаңа ақпарат туралы не білетінін ортаға салады, мәселені өз бетімен шешуге талпынады. Осылайша өзінің білімінің жеткіліксіз екенін сезініп, қызығушылығы оянады және ішкі түрткі пайда болады.
2) Қиындық дамуды қозғайды
Оқушы жоғары қиындықтағы мәселелерді шешу арқылы санасының мүмкіндіктерін кеңейтеді. Әр оқушы өз деңгейіне сай дамуға қол жеткізе алады. «Жақсы оқушы» және «жаман оқушы» деген жалаң жіктеудің әлсіреуі балаларды танымдық әрекетке жұмылдырып, құштарлығын арттырады.
3) Тұлғаны дамытатын басты құрал — әрекет
Оқушының жеке басын дамытатын негізгі құрал — оның өз әрекеті. Сондықтан дамыта оқыту әдістері оқушыны белсенді жұмыс жағдайына қойып, мәселелер мен қайшылықтарды шешуге бағыттайды.
4) Нәтиже — жаңаша қарым-қатынас арқылы бекиді
Дамыта оқытудың нәтижелілігі оқушы мен мұғалім арасындағы жаңаша қарым-қатынасқа тікелей байланысты: өзара сенім, бірлескен ізденіс, дәлелге сүйену және рефлексия оқу сапасын жаңа деңгейге көтереді.
Қорытынды түйін
Дамыта оқыту — баланың психикасында сапалық өзгерістер тудыруға бағытталған, әрекетке негізделген оқу жүйесі. Ол оқушыны білімді тұтынушы емес, өз дамуын құрастыратын субъект ретінде қалыптастыруға жағдай жасайды.